Literarishe bleter · 1931-10-16 · 42 (16.10.1931) · p. Seite 804

ליסץוראריטװו 1ל(55ימ\־ {\\ו. 48 ^089 י ו נ ג ן ל * ז ע ח מיר איז פארנעיןומען אין דער הינזיכט א טיפע ענדערוננ, און איך ה$ב דורכנעםירט א ראדיקאצע רעװיזיע םון מײנע ביזאיצטיהע אנ־ ׳עויאוננען. אינטעדעםאנט, וױ דאם אצץ האב איך צו פארראנקען א מינדערותרטיסן צופא?: איך האב אםאל אין נאם צוםעיציק בא־ מעדתט, װי אן ארטאדאסםי׳פער ײד, װאם איז בײ אונז באקאנט םון זײן םאנאטישער פרוםקײט, רעדט םיט זײן קלײן טעכטערצ. איך הער זיך אײן, און יןען טײנע אויערן נישט נלײבן. אט דער ״ד אין דער בעסעשע און שטרײטל (עם איז דעמאלט נראד געװען שבת), װאם איז װערטלעך גרײט צו םארשטײנען יערן ײד, װאס רויכערט פאפיראםן אום שבת, אט דער ״ד, װאס איז אין דעי■ העכםטער םאם אוםטאצעראנט, װען עם נײט אין אפהיטן עפעם א רעציניעז געזעץ, — דעדט מיט ז״ן קינד פויציש. פארשטײט זיך, אז ער האט אט די םאר אים םער װירדיקע שפראך םוראדיק קאציעטשעט. פארשײדענע טרויעריקע םחשבות האבן םיך דעמאאט באהערשט. דאכט זיך א פארפאצ םון קצײנער באדײטוננ, דאך אױ ער נעװאדן א זאך פון צאננן טראבטן און קצערן, און אצם פועצ ױצא דערםון האב איך םעםמ באשצאםן זיך אויםצערנען צײעננין ײדיש און אנהויבן זיך באקענען םיט דער ײדישער קוצטור. דער־ װיםנדיק זיך, אז אין פויצן נײט ארוים א ציטערארישע צײטשריפט אויה ײדיש (״ציטערארישע בצעטער״), האב איך באשצאםן זי צו אבאנידן אזן איך האב כצצ נישט ק״ן חדטה, װאם א־ך האב דעם באשצוס באצד דעאציזירט. עם איז מיד באמת שװער אויםצודריקן די ביז איצט םרעטדע געפיצן םון פרײד און טרויער, װאם באהערשן מיך, בשעת איך צײען די ״ציטעדארישע בצעטער״. בהדרנה דערװים איך זיך, אז אויך םיר פארטאנן א רײכע ײדישע ציטעראטור, אז צװישן אונז צעבן םענטשן, װאם שעמען זיך כצצ נישט מיט זײער שפראך, נאר שאפן פרעבטיקע ציטערארישע װערק אין דער ײדישער שפראך, װערק, פון װעצכע א טײצ זענען אפיצו איבערנעזעצט אויף סרעםדע שפראכן, אז עם עקזיםטידט א רײ איבעדזעצער םון פרעםדע װערק אויח ײדיש, אז עם איז פאראן א רײ ײדישע שוצן, םון װעצכע עם נײט ארוים א ױננט, װאם ביצדעט אן ארמײ פון די קומענדיקע שע־ פער פונם ײדישן קוצטור־צעבן. אבער םון רעם אצעם האב איך ביז א־צט כמעט נארנישט געװוםמ, און, צײדער, האבן בײ אונז דערפון קײן שום באגריך אויך איצט נישט די ברײטע שיכטן םונם ײדישן פאצק. אין אזעצכע נישט־נינםטיקע באדיננוננען, װאם הערשן ב־י אונז, דארפן רי ״ציטערארישע בצעטער״ ביצדן א טריבונע, םון װעצכער עם ךארך רעדן צו די ײדישע קרײזן דער ײרישער פוב־ ציציסט, ציטעראט און ארטיםט, כדי צו םארשפרײטן צװישן אוני די ײדישע קוצטור, צו פארינטערעסירן אונז מיט איר, כדי צו קעםפן םיט דער אינדיפעדענץ, װאם הערשט בײ אונז און צו נע־ ײינען פאר זיך אין דעם שותרן קאםף די ברײטםטע שיכטן, נישט נעקוקט אויף זײער פארטײאישער און קצאםן־צוגעהעריקײט. די איבערצ״גונג, אז מײנע װערטער םון אנערקענונג און טי־ פער דאנקבארק״ט קענען אײך, ײאם פירט א שװערע און אפםע־־ פוצע ארבעט אויםן קוצטורעצן נעביט, צונעבן צכצ הפחות אביםצ חשק צו םארשטאדסן אײער אויםדויער אויף אײער פאםטן — אט די איבערצײגוננ צװינגט םיך אויםצודריקן אויף אזא אוםן מײנע נעפיצן און געדאנקען, און איך האף, אז איר װעט טיר נישט האבן דערפאר פאריבצ. איך האף אויך, אז אינגיכן, נאכן םוצקאםען באהעדשן פון דער ײדישער שפראך, אויןז וואם איך ארבעט איצט םצײםיק, יתצ איך עװענטועצ קענען צו אײך זיך װענדן אויף ײדיש. דעדװײצ װינטש איך אײך א שטארסן װיצן, אויםדויער און פרוכטבאדע ארבעט אין דער ריכטוננ םון אויםהאצטן און בארײ־ כערן אונזער קוצטור־פארםענן, און די ״ציטערארישע בצעטער״, אצם ארנאן, װאם האט אויף זיך נענומען אט רי טיםיע, װינטש איך א נינסטיקע אנטװיקצוננ. פפװװזיעול ז״ט 804 א ש ט י ם פ ו ן א איך שיק אײך גצײכצ״טיק דעם אבאנאםענט־פר״ז פארן קװארטל, און איך בעט אײך אויך װײטער מיר רעגוצער שיקן די צײטשריפט. ביי דער כעצעגנהייט דדיק איך אײך אוים םיין אויפריכטיקע דאנקבאדקײט און אטתע אנעדקענונג פאר דעד היצף, ײאס איך האב אדאנק די ״ציטערארישע בצעטער״, בײם באקענען זיך םיטן ײד־שן קוצטור־צעבן. איך םוז, הנם נישט אן בושה, מודה זײן, אז אײדעד א־ך האב אבאנידט א״עד צײטשדיפט, האב א־ך כםעט נ־שט געװוםט, אז טיר פאדטאנן אזא ר״כע ציטעראטור, נישט גע־ װוםט, אז םיר פאדםאגן א נעץ ײדישע שוצן, צװישן זײ גימנאזיעם און צערער־םעםינארן, א־ן װעצבע די ױגנט צערנט אצץ או־ף ״דיש. דעם טרויער־קן צושטאנד פון םיין ביזאיצט־קן נישט װיםן פון דעם אצעם םיצדערט א־ן א נעװיסעד מאס דער פאקט, װאש אזעצבע וו־ איך געפ־נען זיך א סך צװישן דער הײנטיקער יידישע־ ־וגנט, און או־ך דאם, װאם די שוצד דערפון טדאגן נישט מ״ ױננע, -- נאר אונזערע דערציער. די גאנצע טעטיקײט פון אונזע־ע עדטערן א־ן דער דיבטוננ פון גיבן אונז א ײדישע דערצ־ונג א־ז באשטאנען (און, צײדער, באשטײט אויך ה״נט) אין מדריך זײן אונז א־ן דער ײר־שער טדאד־צ־ע, װאם טדאנט אויםשציםצעך א .־עציניעזן כאדאקטע־. טען שיקט אונז אין די חדרים, ײו ם׳דערנט אונז ם־ט די באװוסטע חדרישע םעטאדן אב־םצ העברעיש, חוםש םיט ־ש״י, אםאצ נםרא, כדי דאס אצץ שפעטער צו םארנעםן. בײ םער־פארגעשר־טענע קוםט פא־ אט די ״דערצױנג״ אין דער־ ה־ים םיט דער ה־צף םון א ספעצ־עצ דערצו געדונגענעם םצםד, בײ אנדערע, װאם װײזן אדוים אפענע אם־פ־צאטארישע טענרענצן, זארגט םען אפ־צו פאר דעם אויך נישט. א קינד, דערצויגן אויף אזא אופן, אין אזא ״ײדישן״ נײסט, מעג בצצ נישט קענען די ײדישע שפראך, רעדט בםד־ פויציש, מעג א־בערהויפט נישט װיסן, ײאס פארא שײכות עס האט םיטן ײדישן קוצטורעצן צעבן. דערפאר א־ז קײן ײונדער נישט, װען די ױננט ביצדעט שפעטער אן אויםגעצײכנטן באדן פאר כצערצײ אםימיצא־ טאר־שע צאװנגען. דאס רעדן ײדיש איז בײם רוב פון דער ײדי־ שער ױגנט, א.־ן דאם, ציידער, נישט נא־ בײ דער ״פארגעשריטע־ נער״, נאר אויך ב״ דער, ײאם שטאמט פון ארטאדאקםישע הײזער, און אפ־צו פון האנמװערקער־קרײזן — א זאך, װאם דערנידעריקט. ם־ט װאם מען דארף זיך שעםען. צוציבן ״נוטן טאן״ רעדט מען א־ן געזעצשאפטצעבן צעבן אזיםשציסצעך פויציש. נאכמער, אפיצו די ױגנט, װאם גדופירט זיך ארום ״בונד״, אויף װעמענם פאן עם פ־גורידט צ. א. דער צאזוננ פון קאםף פאר דער ײדישער קוצטור און שפראך, דעדט נישט אויסער זײער פארט״־צאקאצ אנדעדש, װי פויציש. הגם אט די ױגנט פארםאגט בײ זײער ארגאניזאצ־ע א דײבע ביבציאטעק מיט א םך ״דישע ביכער און האט נעהאמ ד• מענצעבקײט זיך אויסצוצערנען — און א סך פון זײ קענען אפיצו ײדיש. װײזט אוים, או די רעזאצוציעס, װאם װערן אנגענומען אויף די פארזאמצוננען און װאפ זענען נוגע דער נויטװענד־קײט פון אויםצעדנען זיך דעדן און שר״בן ״דיש, װערן גיכער דיקטירט םין פאדטײאישע ציצן, איידער אן אויפריכטיקער אויםדרוק פון זאדגן פאר דער פאדשפרײטונג פון דער ײדישער קוצטור. עם צאזט זיך נישט באםערקן, אונזער ױגנט זאצ פיצן א בא־ דערפענעיש צו באקענען זיך אפיצו נאר אויבנאויפיק מיטן ײדישן קוצטורעצן צעבן. אזעצכע פארצאנגען װערן באטראכט װי א צוק־ םום־זאך, װי א שטײנער דאס צערנען זיך פון עפעס א טויטעי שפראך. מען באזוכט מיט ברען צעקציעס פון ענגציש, פראנצויזיש, םאדערנע טענץ א. א. װ. נאר קײנעם םון אט די ״נוט־דעדצו־גענע״ פאצט נישט אײן זיך אויסצוצערנען ריכטיק רעדן ײדיש. זעצטן טרעפט ז־ך, עם זאצ זיך ב״ עםעצן פון אט דער ױגנט אנרופן א שטים עא פארשטענדיקע און נישט קײן שאוױניםטישע) פון בא־ װוסטזײן פון ײדישן כבוד, א שטים, ײאס זאצ הײםן נענטער זיך צו פא־־נטערעסירן מ־ט אצע דערש־ײנוננען פונם ײדישן קוצטורעצי צעב;. א־ך םוז עם באמת באטראכטן פאר אן אומגציק, ײאס ב״ *) פו\ א ברױו צו די ״ליסיעראריפיב בלנוסיבר״. איבטרגעוטצגו פו\ פויליטז. רפר. ויגוװוסו בארראר