Literarishe bleter · 1931-10-16 · 42 (16.10.1931) · p. Seite 796

ליםוװ־או־יפװו!לסיסיטר *גצז. 43 <389) 43* זײט 796 * א לװיה לויט דעד עדשםעד םדדגזז ןא סאר װפרסיכר גג<ןג\ װ. ג. ביאלי99 רכבילזראסי איבסיר רכר ש9ראכ\־9ראגט גײ ״ר\) זאא נאך אעבן אן 800 יאר• און נאך: האבן 10—12 םי׳ציאן ״דן געדעדט און גע׳םאפן אויף דעמא^םטיסן ״ײדיש״? און דער עיהר און די הויפט־פראנע: װאס פאר אן אויםזען ה$בן די ײדישע קיבוצים אן דעם אעבעדיקן ײדיש, אםי<ו װען זײ בענקען אדער טרוימען נאך העברעיש? ם׳איז באקאנט: שטארבט ערגעץ־װו אפ ײדיש, יעטארבט אפ יענער טײא פאר דעם גאנצן ״דישן םאלק. און אויב ביא^יק זעט, אז דער נאציאנא^ער רענעםאנם איז די הערש.־ דיקע װעאט־אנשוױננ בײ ײדן, איז דארף מען דען נייצט פא־■ בינדן אט דעם רענעםאנס מיט דעד אעבעדיקער ׳טפראך, מיט ״דײ״, װאם בײ ה״נט צו טאנ באגוצן זיך מיט איר, שאפן, פרײען זיך, אײדן מיט איר פיא מיאיאנען ײדן. עם עקזיםטירט א קאלאםאיע ײדישע פרעסע םיט א פינף־זעקם מיאיאן אײענער, א ײדיש טעאטער אויך מיט אזוי פיא צושױער, מיט א ײדיש שוא־װעזן, װאם װאאט געקאנט שפיאן א געװאאטיקע ראאע, װען נישט די שטערוננען פון די, װאם צואיב זײער פארבאענדקײט און איבע צו העברעיש, זענען זײ נרײט צו טרײבן דאם ײדישע פאאק, די אאע מיאיןונען ײדן אין דער נאנצער װעאט, צו דער אסימיאאציע און צו די הערשנדיקע שפראכן אין יעדן אאנד. םען רארף דאך נישט םארגעםן, אז אויב מיר װעאן זיך אאזן נײן אויף אט דער איניע פון אײכטערן װירער־ שטאנד, דאן װעאן מיר גאײך צעריםן װעדן אויף זיבעציק שפראכן און שפראכעאעך, אויט דער צאא פון די אאע אענדער און אענדעאעך, װו ײדן װוינען נאר. און דאן װעט אםיאו ביאאיק אין א צען יאר ארום זיך נישט קאנען צונויפרעדן מיט ײדן װענן דעם ״אונטעד־ גאנג״ פון ײדיש, װי עם איז נעװען דעד םאא אין ״פיאהארמאניע״, װו ביאאיק האט נעהאט פאר זיך א נרויםע אוידיטאריע, םאר װעא־ כער ער האט נעדעדט א זאםטיקן, הארציקן ײדיש. אבער מיר װיאן נישט איצט אויף דעם ארט װידעראמאא אי־ בערחזרן די אאע באװײזן, װאם רעדן פאר דעם זכות־הקױם םין אונזער אעבעדיקן ײדיש. א שפראך, אויף װעאכער ם׳רעדן א צען מיאיאן ײרן, א שפראך מיט א פרעםע, איטעדאטור, טעאטער, שואן, װיםנשאפט, מיט א אעבעדיקן אעבן — זאא זי רעדן פאר זיך. און מ׳רארף נישט יערן פרימארגן זיך אויםכאפן םונםנײ מיט דער םראגע — צי אעב איד? װי אאנג װעא איך אעבן? דער נאגצער רעפעראט איז געװען ״א אװיה םון דער ערשטער םדרנה״ פאר רער אעבעדיקער, קעמפנדיקער, װאקםנדיקער ײדישער שפראך. און שוין דער פאקט גופא, װאם אין דער זעאבער װארשע, װו ביאאיק האט אזוי ״װיםנשאםטאעך״ מקבר געװען ײדיש, דער־ שײנען אכט טענאעכע ״דישע צ״טוננען מיט א טענאעכער צירקו־ אאציע פון א פערטא םיאיאן עקזעםפאארן, װען די אײן םאנערע העברעישע ״הצםירה״ האט נישט נעקאנמ אויםהאאטן, — אט רער פאקט גופא איז שוין נענוג צו דערװײזן, אז עם איז נאך ״אביםע־ אע״ צו־פרי צו גראבן א קרקע םאר י״דיש. האט צײט א פאר הונדערט יאר, און דאן, שפעטער, װעאן מיר זען! נ. וזײזיל אױף דער פרעםע־קאנפערענץ, װאס איז אפנעהאאטן נעװא־ז צור־ק מיט א 10 טעג, האט הײם נחמן ביאאיק אין זײן װא־ט ארױסבאװױן פיא פאדשטענדעניש און ערנםט פאר דער קאאאסא־ יער ־אאע, װאם ײדיש האט פאר דעם קױם פון דעד ײדישע־ נאציע. אין דעם ־עפעראט אבער, װאם דעיזעאבער ביאאיק האט נעהאיטן א־ן ״פייהארמאניע״ װענן דער שפראכן־פראנע בײ ײדן, האט ביאאיק איבעדנעהזרט די אאטע, אויםנעדדאשענע טענות, אז ײדיש איז נישט מעד וו• אײנע פון ד• 15—16 פ־עמרע שפראכך ײאס דאס ײדישע פאאק האט צײטװײאיק אננענומען און דעדנאך ז״ אװעקנעװא־פן. ב-אאיק האט געמאכט ד־ נדויםע הקדמות צי אט דעם אויספ־ר, ער האט זיך זײער פיא אפנעשטעאט אויף דע.־ כאראקטעה פון א שפראך, אויף א־ר יאד״טוננ א־נם אעבן פון א פאאק, און נעשיכטאעך געפרײוט דערװ״זן, אז אין פאדשײדענע צ־־טן האבן ״דן נעהאט זײערע פאדש־ידענע ײדישן, װעאכע זענען דעדנאך פאדשװונד;. נעבא־בן א־ז נאר העברע־ש, און די װיכטיק־ םטע שאפוננען א־ן אאע יענע פדעמדע שפראכן זענען דערנאך אר־־ בער צו העברע־ש און אזו־־ארום פארבאיבן נאנץ און אויף אײב־ק. ביאאיק האט זיך פיא אפנעשטעאט אויף דער קאאאםאאער ראאע, ײאם אראםיש האמ אמאא געשפיאט אין ײדישן אעבן, אויף ד־ נרויסע שאפוננס־כחות, װאם זענען ארײננעא״נט געװארן אין אט דעד שפדאך, און ראך נאך טו־זנט יאר האט אדאמיש נעמוזט בײ ײדן פארשײונרן װערן, װײא אנדעדע נ״ע פדעמדע שפראכן, אנדערע ״ײדישן״ האבן זי ארו־םגעשטויסן. און נאך אט די ײ״טע עקם־ קורםיעם און עקםפעדיציעס אין דער ײדישער געשיכטע, האט שו־ן ביאאיק אײנם־און־צװײ זיך אפגעפארטיקט מיט ״דיש. נעזאגט דע־ טאכטער און געמײנט דער שנור, — זיך אפגעשטעאט אויף ארא־ מ־ש און כאניאבן ״דיש, — אזוי איז נעװען דער געדאנקען־נא.ג און דעד ציא, צו װעאכן ביאאיק האט געפירט זײן רעפעראט, װאס האט געהאט פ־א אינטערעסאנטע ערטער, אבער אויך םיא םגידות, און דרוש. און דער םוף איז געװען — ביאאיק האט אײנגעארדנט א אװיה ״פון דער ערשטער מדרגה״ פאר דער ״דישער שפראי, װאם, װי ער האט ײידעראמאא םײעראעך דעדקאערט, איז ער נישט איר קײן שונא און קײן קעגנער... און בינו־אבינו האט ער געגעבן א הכשר, אז אין די עדטער, װאם ײדיש איז באדראט, םעג מען און םען דארף אריבער צו דער ״שפת־המדינה״, צו דעד הערשנדיקער שפראך םון דעם אאנד, אבי דער ״שנײם מקרא״ װעט זײן נאנץ און אזוי װײטער. אװדאי סאן מען ביאאיקם געדאנקען און הנתות שריט נאך שריט צעקאאפן. העברעיש האט זיך אײננעהיט, װײא די רעאיניע האט דא געשפיאט א װ־כטיקע ראאע. יענע ״ײדישן״ זענען געװען מער םדעםדע שפראכן, די ״שפות־המדיגה״, װאם אויך אין יענע פארש־ידענע צייטן האבן ז״ נעהאט זײערע פארטײדיקער. גאנץ אנדערש איז ״דיש, װאם איז דורכוים אן אײנענע שפראך, אויפגע־ װאקםן אויפן שוים פון דער ײדישער מאםע. מען סאן אויך אנװײזן אז אין הײנטיקע צײטן האט די שפראך בבלל א שטארקערע השפעה אויפן?עבן, — די שפראך מיט איר פרעסע, קיטעראטור, טעאטעי.;אנץ אנדערש ײי אמאצ. אויך פון ביאליקם רײד נופא קאן מען אפםדענן: אויב אראמיש האט בײ ײדן עקזיםטירמ איבער 1000 ־אר, און ^ויט ז״ן מײנוננ, א־ז דער אטתער ײדיש אלט איננאנצן א 200 יאר, קאן דאך מענקעך זײן, אז אונזער ״זעכצנטער״ יידיש י