Literarishe bleter · 1931-10-09 · 41 (9.10.1931) · p. Seite 780

זײט 780 ליםגוראדיבוגו ביסגועך ו\זז. ו88ב,) רוטעניע איר סוטענריהז היסטאריסער. זײנע צונויםנעזאמאטע םא־ טעריאיצן, זײז צונויפנעװאםםנסײט טיטז רוםענישן םאציאציזם, זײז ציבשא&ט צום םאציאליםטי׳םן אירעאיצ און זײז װוברערבארער טאצענט אצם םארשער און ציטעראט, וועלז בצי שום םםס םיט־ העצםן דער נאנצסײט םון אט דעם נרויםן היםטארישן װערס, אוימ װעאכן ם׳װארט די ארביעטער־באװענוגנ אין רומעניע. אײנצאבע עם־זאדן םון דער געשיכטע םונם רומענישן םאציאאיזם האט אאזא־ רעאנו םארעפנטאעכט אין םארשײדענע םאציאאיםטישע צײט־ שריםטן. די דאזיסע סראנםענטן זעניען אויםנענומען נעװארן מיט גרוים באפריד״סויננ. נאך אין גאות־םאריז האט אאזארעאנו אין די דארטיסע רע־ װאאוצ־אנערע עמינראנטן־סרײזן באסוםען זײנע ערשטע נענטערע ״ו־יעות װענן דער ״דישער איטעראטור־ און סואטור־ באװענוגנ. דארמ האט ער נ׳עאײענט טענדעאען, שאום־עאיכמען, פדצן. בײ א־י־ נער א פאראעזונג םון פרץ הידשבײן װעגן פרצן איז אאזאדעאנון אפי׳או אויםנעסומען צו נעמען א װארט און צו פאאעםיזירן םיט הירשבײנען, וױיא אים (יאזאדעאנון), א| אומבאדינגטן פרץ־ פאדערעד, האט זיך אויסנעדאכט, אז הירשבײנם אפשאצוננ םין אונזער גרויםן דיכטער איז נישט נעווען ס״ן פואשטענדיסע. אסטױו אנניעשאאםן אין דער ײדישיםטישער סואמור־באװענונג האט זיך אבעד אונזער ׳בעא־הױבא ערשט בעת דער װעאט־טאחמה אונטער דער השפעה םון דיכטער ״עסב שטערנבערנ און זײנע חבדים. דאם ײדישע טעאטער אין בוסארעשט האט אין אעצטן סאחמה־יאר איבעדנעאעבט זײן צװײטן נאאנץ־פעריאד נאך דער ״נאארענער נאאדםאדען־צײט״. די טעאטעד ־ רעװי ־ אויםםירוננען םון יעסב שטערנבערנ און י. באםאשאנססי, װאם האבן נעזזאט נ־שט נאר א דיסטראסטױון װערט םון שפיא, נאר האבן אויך פאד־ טאנט א שפאר ביסא סואטורעאתדיראסטישן מאטעריאא, האבן צו־ נעצוינן אאם באזוכער םונם יידישן טעאטער גישט נאר די אאטע באזוכער םון ײאקארעשט און דודעטש*), נאר אויך א נרויםן טײא פון דער אםימיאירטער אינטעאיגענץ. די רוטענ״שע פרעםע, װאם װערט אננעםירט דורך אט דער אינטעאיגענץ, האט אנגעהויבן אפ־ נעבן פאאץ פאר רעצענזיעם םון די טעאטער־ספעסטאסאען אויף ״זשארגאן״. א נײע אויםםירוגג םון די דערמאנטע צוױי מחברים א״ז געײארן א קואטור־נעשעעניש םאר דער דאזיסער אסיטיאירטער אינטעאיגענץ, װעאכע איז דערצו צו יענער צ״ט בעת דער דײטשער אקופאציע נעװען אפנעשניטן םונם רומענישן טעאטער. אײנער םון די געטרײםטע םרי״גט םונם ײדישן רעװי־טעאטער איז נעװען אונזער בעא־הױבא בארבו אאזאדעאגו. ער איז נעװען דעד פאײם״סםטער רעצעגזענט און אויף אזא אוםן אוםו־ירעסט (ער, דער אםיטיאירטער ײר) — א טיכט״סער פראפאנאנדיסט םא' ײדיש־װעאטאעפע קואטור־װערטן. םון דאנען איז נאר אײן שריט— צו אקטױוער קואטור־ארבעט. איז טאסע אואזארעאנו זינט דער גרינדונג פון דער יידישער קואטודםעדעראציע א םיטנאיד אין איר צ. ס. א באזונדערע איבשאםט װײזם ארוים דער בעא־הױבא םאר דער ארבעט םונם ײדישן ײיםנשאםטאעכן אינםטיטוט. ער איז םאר־ זיצער םונם בוקארעשטער ײװא־סאטיטעט, און דאם ביםא, װאם איז םאר ײװא בײ אונז אויםגעטון נעװארן, האבן מיר אין א נרוי־ סער מאם אים צו םאדדאגקען. די םרײנט פון ײװא װעט אינטערעסירן, אז אאזארעאגו האט אגנענרײט און געארדגט װיכט״קע טאטעריאאן צו דער נעשיכםע םון דעד ײדיש־רוטענישער און ײדישער פרעםע אין רוםענ״ע. אאטיר האםן, אז ער װעט געםינען צײט און ענערגיע צו בארײכערן ם־ט זײ די אזוי אגנעאײגטע אויםגאבעם םון ײדישן װיסנשאםטאעכן אינםטיטוט. אאזארעאנו, דער אגנעזעענער דומענישער שר״בער, איז בײ אונז א זעאטענער עסזעמפאאר םון א בעא־תשובה, װאם האט זיך ש״ר נישט א םאראוירענער םאר אוגז, אומגעסערט אין אונזעדע רײען און אונז טיט דער כאראסטעריםטישער םאר אים באשי״חנסײט נעשענסט זײן טרײשאפט און איבשאסט. אאמיר אים הײנמ צו זײן ױבא אפדאנסען םון הארצן, און אים װינטשן אריכות־ימים. *) בועאוזוטזםפר ואלפװעױז אין זײן מעטריסע און זענען געװויר נעװארן א םוד: בארבו אאזארעאנו װערט דעם 5״טן אקטאבער אאט פופציס יאר. אברהם אײזעראװיטש, הײנט בארבו אאזארעאנו, איז נעבוירז אין יא־ 1881 אין דעד צפון־מאאדאװישער שטאט באטא׳שאן. ס׳איז די שטאט, פון װעאבער ם׳שטאמט א גרויםער טײא פון דער םירנ־ דיקעד רומענישעד אינטעאינענץ. אין באםאשאן זענען געבוירן נעװאדן און האבן נעאערנט דער גרעםטער רומעגישער דיכטעד גזיראיל עױױעםזןו און דעד חיםטאריקער (הײנט מיניםטעד־פרעזי־ דענט) ויןאלאי יארגא. פינף יאר האט אאזאדעאנו נעאערנט אין דער אין רומעניע בארימטער באטאשאנער ״אאורעאן״־גיטנאזיע. אין דעם זעקםטן קאאם האט דער פראפעםאד אנטדעקט א םאציא־ איםט־שן קאמפאאט צװישן די שיאער, און אאזארעאנו איז אאם מאוכח־נעפע־רעכער אויםגעשאאםן געװאדן פון אאע דומענישע שואן. פון דעטאאט דאמירט זיך אײגנטאעך אונזער בעא־הױבאם איטע.־א־ישע טעטיקײט. עד האט דעבױטידט אאם פאעט און האט מיט זײנע אידעד באאז־ צונעצויגן אויף זיך די אויפמערקזאמקײט פון דעד דוםענ־שעד קריטיק. ײאאטן זיי, די קריטיקעד, געװען נע־ װוםט, אז דער מחבר פון די צארטע װויאסאיננעװדיקע רומעגישע פעדזן איז גאד אברהם אײזעראװימש, װאאטן זײערע שכחים נעװען אביםא אײנגעהאאטענער. ז״ זענען עם אבער ערשט נעװויר נעװארן אאחר הטעשה, טאקע פון אאזארעאנום אן אםענעם בריװ צו ז״. נרוים איז געװען זײער צער. לאזארעאנו האט אין ד• ערשטע חדשים םונם איצטיקן יאר־ הונדערט גענוטען אן אקטױון אנטײא אינם עטאנציפאציע־קאמף פון די רוםענישע ײדן. נעװען א צײט םעקדעטאר בײם ״פארבאנד פון די הײםישע ײדן״, זיך באטײאיקט אין אאע זײנע פעדיאדישע אויםגאבעם און אדודכגעדײזט די פראװינץ־ארנאניזאציעם אאם איגםטרוקטאד פונפ פארבאנד. צו דערזעאבעד צײט האט ער אויך מיטגעארבעט אין אאע טאג־ און װאכנבאעטער, װעאכע ם׳האט אדויםגענעבן די םאציאאיםטישע פארטײ דעטאאט אונטער רעד אנ־ פידונג פון ראקאװםקי און דאבראדזשעאנו־גערעא. ראברארועוטאוו־ גברעא, װאם איז געװען דעד פאעבאנאװ םונם רוטענישן םאציא־ איזם און צו דערזעאבער צײט נעבן סיױזו גזאיארעםןו, דער בא־ רײטנדםטער קריטיקער פון דער רוטענישער איטעראטור (אגב, אאײן א ײד מ־טן נאמען כץ, אן אנטאאפענער ,־עװאאוציאנער פין רוםאאנד), האט אאזאדעאנון םארעכנט צװישן זײנע בעסטע תאמידים. נאך דאבראדזשעאנום טויט האט לאזארעאנו ארויםנע־ נעבן זײנע איטעראדישע שריםטן אין זעקם בענדער. די רומענישע מושאים האבן אאזארעאנון נישט מוחא נעװע; זײן קאמף פאדן םאציאאיזם און םאר דער עמאנציפאציע םון די ײדן. װי אמאא דעם נרויםן נעאערנטן ד״ר טשה נאםטער און דעם באריטטן אעסםיסאגראף אאזאר שײניאנו, האבן זײ אויך אים ארוים־ נעשיסט םוגם אאנד און אונזער בעא־הױבא האט נעמוזט א פא־ יאר אפדיכטן גאות אין פאדיז. צוריקנעקומען א באננעדיסטער סײן רומעניע, האט אאזארע־ אנו באלז־ םארנומען אן אגגעזעענעם פאאץ אין דער דומענישער ריטעראטוד אאם איטעראטור־םארשער, ביבאיאנראף און םיאאאאנ. עד האט אנגעשריבן װיכטיקע װערק װעגן גזיכאיל עגזױטםוןו (ער ניאט אאם אײנער פון רי בעסטע עטינעםקו־קענער), װעגן גיאגראו פ. וזאלרגזו, א גדויםער רוטענישער אימעראט און געאעדנטעד און גזאגי באזןאלבאטא, בארימטער רומענישער זשורנאאיסט און םאטי־ ריסער. אאזארעאנו שמט אאם נרויםער סענער םון דער רומענישער שפדאך און איריםאאסאאד. נישט אײנמאא איז די אםיציעאע גע־ אערנטע בר־םמכאם אויםנעסומען בעא־כרחם עםנטאעך צו אנערקע־ נען זײגע נרויםע קענטענישן. ז־נט נאך דער םאחמה א׳יז אאזארעאנו דער שטענידיקער מיט־ אדבעטער םון דער נרויםער רוםענישער צײטוננ ״ריםיניאצא״ (םארננבאאט) און ״אדעװערוא״ (אװנט־באאט). זײנע הנעװדיקע, טיט דיםסרעטן הומאר נעשריבענע קאײנע פעאיעטאנען אין די דער־ מאנטע צ״טוננען, װעדן נערן נעאײענט םון דער רומענישער אינ־ טעאיגענץ און האבן אים פארשאםט א גאטען אין דער רוטענישעד פרעםע. אין אאזארעאנון םארסאנט די םאציאאיםטישע באװענוננ אין