Literarishe bleter · 1931-10-09 · 41 (9.10.1931) · p. Seite 779

ריװגזראריגגיגנ גיזוזער 1\מ. ן1388 4 זײט 779 םידט דורך צױניםטז*). און דאם צװײטע — װאס װארט שוין ממיךא נעהומען — א־אפגעסען דעם איםור, :איהאט אויױ ײדי׳ש. װאם העריעט אין דער אדער אגדערעד מאם אין ראנד און אין ״חוץ־ רארץ״ ב״ םיא צ־וניםטיש־נאציאנארע ערעטענטן. םורע רענט פאר דער ײדי״זער •עפראך, איבע און אױפמעריו־ זאמקײט צו דעם ארעם, װאם װערט נעשאםן אין ײדיע, — אט װאם מיר דארםן סארראננען םון דעם צװײטן צד. די םראנע װעגן די איבערזעצונגען םון ״דײש אויף העברע״ט און םון העברעיייט אויף ״ד־יע איז א װײניקער װיבט־סע םדאגע, און עס איז ז• גרינג צו רעאריזידן. סוף־כר־םוף זענען די רעצטע םאר יאר דעדישינען אין ײדייש יהואישעם תנ״ך־איבע־זעצוננ, איבעדזעצונגען פון פרץ םמארענםק-ן (התועה בדרבי הה״םו, אברהם מאפו (אהבת צױן און איעמת •עומ־ון), ־. ח. ב,״ענער (מםב־ב רנקודה, עם הארט ב־ים דער־טיינען — בחורף, םא. עד ם.), א. נ. גנעםין (אצר א. א.), ג. •;:אםמאן א. א. װ., וױ נעזאנט, דאם איז נראד פון די אײכטע זאכן. זאר דער ײדישער און העבדעישער ביבער־מארק ארויף אויף א נאדמארן דרך, קאן מען דאם איינם־ און־צוױי פארוױרקרעכן. דאם ײ־כטיקסטע איז — עם םוז זיך ענדערן ד• הםקר־בא־ צױנג צו דער יידישעד שםראך אין די נאציאנארע קדײזן, װעריבע װארטן באדארםט די ײדישע •םפ־אך טייער און הייריק הארטן. און כר־זםן דאס ײעט נייםט נעשען, װערן קײן שום דײד ײענן שרום, םארשטענד־קוננ צו גארנ־שט נ״שט ברעננען. *) גזיאױ איגסיטרזװזאוסי.■ רטר מרשסי ־ ףארגגווןװזטזער ״גזרבװז״־צװאװזװפאר אי\ װארעוט גזאסי גזװארסי אגגזװזזגג א רזג גארגאיגג, אג ײריט אג\ ייריגגװג ליװגגראװגר רארף אײגגטװירװ װטר־ אי\ רי ״גזרבגגז״־פגגרג. רי רגגגארגגויגג גזאװ אבגגר ארגיגזגגגרװזז א טגװארןע אװאױגויוג — אג\ גראד בװיגג\\ די גזאװטרדיוזט ״װטרװ רפכפ״ רוגװיגיאגיװװך — אג\ װיגזאװ גרײך גפװגגװ אײגגײ\ אגיײ א וןאװװראװיװ־רגװארגגויגג. אויט םיין סיינונג, דארף מען די ײדישע שפראך און איטע־ דאטוד א״נםירן אין די אאע העברעישע שואן םײ אין אאנד או םײ אין ״חוץ־אארץ״. דאם װאאט נעװען דער ערשטער טריט צי דער םארשטענדיקוננ און צום שאום, װאס םען ײיא אײנשטעאי. אוז אז אונזער ױננט נו־טיקט זיך שטאדק אין אן ענגער פארב־נרונצ מיט דעם ײדישן שאפן, מיט דעד יידישער קואטור, מיט דער בע־ םערער ײדישער פרעםע און ײדישן טעאטער, — װענן דעם זענעל קײן צײײ מ״נוננען ג־שטא. און אז דער קאמף קעגן ײד־ש אדע־ דאם איננארירן ײדיש שטויסט אונזער ױננט אין רער שוים פון דער אם־מיאאצ־ע (םריעד שפראך־אםימיאאציע, װאם פ־רט סוס־ כא־םוף צו אםתעד, םואער אםימ־אאצ־ע!) — איז אויך נוט באקאנט. עם איז דאך קאמיש, ײען מען רעדט װענן אונטערנאנג פון ײדיש, װענן דער דעדײײטערוננ פון דעד ױננט פון דעם םאאק, םון זיין שפראך און שאםן, און מען טוט נארנישט און מען א־ז אםי*ו קענן דעם, אז אין ד־ שואן זאא מען א״נװאדצאען איבע, אינטערעם, אכטונג צו דעד 'ידישער שםראך, און נישט פארקערט, — װי עם םיי־ט זיך איצט א־ן דאם רוב ״דישע נידער־קע און העכערע ער־ צױנגם־אנשטאאטן. מיר דערציען דאך אערער, דערציער פון אונזער ־וגנט אין די אערער־םעמ־נארן, אין ד־ ױדאיסטישע אינםט־טוטן מיט א בפירושעד טענדענץ םון שנאה, האם צו דעד ״ד־שע־ שפראך, א־טעראטור, קואטוד. דאם איז דאך א פאקט, װאם קיינע־ װעט נישט אײקענען. נאך צוריק מ־ט א צװײ־דרײ יאר האט מען נעםירט א שםועפ, אין װעאכן עס האט זיך באטײאיקט אויך שאום אש, װעגן אט דעד אומנארםאאער, אומגעזונטער באצױננ צו דער ײד־שער שפראך א־ן די אפיציעאע קר״זן א־ן ארץ־ישדאא און אין ד• צ־ונ־םטישע קר״זן דא. מען האט דאן פאדנעאיינט דאם, ײאס א. שערמאן א״נט איצט פאר אין ארץ־ישדאא אין ״מאזנים״. מען האט דאן געמאבט דעם פארשאאג, אז אזו־ װי די העברעישע שפראך װערט געאעדנט א־ן די ״ד־שע רערצױנגם־אנשטאאטן, אזו־ זאא אויך ייד־ש א״ננעםידט װערן װי א איםוד אין די העברעישע שואן אומעטום, אויך אין ארץ־ ישראא, און אויך אין די ײדיש־פויאישע שואן, ײאם ײערן אנגע־ ד״ד ש? ס ה ביקלןבוקוסרעשם ל א ז א ד ע א נ ו \צג גײ\ סװ־װ\ גגגבגירגװאס םון ד• באטאשאנעד ״ד־שע בעאי־מאאכהם, קרעמערם און שענ־ קערס. זײ, די גאא־צ־שע ״אומדים״, האבן אננעײארפן א שרע־ אויף די םאאדאײישע עמי־הארצים: ז״ האבן א־בערזעצט דאם ײארט ״אאהים״ נ־שט אנדערש, װ־ ״דער איבע הערנאט״. פאאקם־ זינגעי־ם — אמאא־קע עסטרײב־שע און ידוסישע דעזעדט־רן, װאם האבן אויף ד״טשמעריש נעקרעכצט ווענן קירהם גוטםק״ט און װעגן צארם אכזרױת און אימפאנירט די צנ־עותדיקע ״ד־שע טעכ־ טעד מ־ט א צעקאאיעטשעטן װערק םון שיאער, וז״נע צ• נאר םון אערטאנטאװ. און דעי־נאך ד• ה״מ־שע בעקער־״ננען, שמ־יסערם און אנדערע נחות־ררנאם, װאם האבן אװעקנעװארםן ז״ער מאאכה א,ון געשפיאט אאט״נעדם טעאטעי־. זײ האבן זיך נעשטעאט נאנץ־ שװערע אױפנאבעם. פיר ״שױשפיאער״ האבן ״נעשפיייט״־רבי עקיבאם פ־ר און צװאנציק טויזנט תאמיד־פ. אאזאראנום נײםטםוא, פקח־ש• פנ־ם, ײאם האט זיך אאע מאא מ־ט א נערײעישער באװענוננ געפי־וײט צו באפר״ען םון ד• אראם־ םאאנד־קע טונקעאע האר־פאעטעם (א נראע האר םאר א דענדא!), האט אױםגעשטראאט אזוי םיא מיאדק״ט און איבשאפט צו זיינע באטאשאנער ײדיש־דײטש־פיאנעדן. װ־םיא איז ער דעמאאט אאט נעװען, אאזארעאנו? געװען, דאכט זיך, א״נער פון ד• ״ננםטע אנטײאנעמער בײ דער ױבא־םײערוננ. האבן מיר, אומדיםקדעטע פריינט, אנומיט נעכאפט א קוק נ^רפו די פויא־שע און רוסענישע םרײנט, װאם האבן ז״ך באטײ־ איקט אין די ױבא־םײערונגען פון דער ײדישער שפראך־קאנםערעניו אין טשערנאוױץ םוף םעפטעמ־ בער 1928, ײעאן אאע זיכער שטוינען. איז עם מענאעך? בארבו אאוארעאנו — שוין א פוםציקער? אט שט״ט ער אויף דער טריבונע א־ן דער טשערנאוױצער ״טאנביי־ ־אאע״, דערצ״אט םיט חן און הומא■־ אין זײן אביםא געמו־ טשעמן םאאדאײ־שן ־ידיש װעגן ד־ ערשטע מאניםעםטאציעם םון אונזער פאאקםשפראך א־ן אאט־ רוםעניע. װי מיט בשוף ארוים־ נעשײאט םונם זכרון האבן שריט בײ שדיט םאד אונז םארב״מאר־ בארבג לאוארגזאגג ש־רט די ערשטע ײדיש־מאנ־פעם־ טאנטן םון דער מאאדאוױע: םון נאאיציע אריבערנעקומענע בעאםערם, װאם האבן נעהאט די עובדה צו אערנען תורה מ־ט די נעראטענע און נישט־געראטענע קדישים