Literarishe bleter · 1931-10-02 · 39 [sic!] (2.10.1931) · p. Seite 771

ליססראריפזס בלפסער 7171. 40 3871) זי״ט 771 *. ז*?עי / עיז־יז^דק דעד ײדיג עודישז די אםעדיהאנעד־ײדישע שדײפעד לײענער־עולם? יערעםמ<ול, װען כ׳ה$ב אין דער אונטערעררישער באן, ארער הויכבאן נעזען וױ א סריםטלעיער ױנכערםא?, #דער טײדל לײענט ״עי דזשו אין ל#וװ", הןזב איך זיך רערםילט אומב*־ סײעם. און טאסע, װאס װײםן זײ? איז דזזך בען העבט אלײן א ״ד. מםתטא װ״ם ער... דערװײל האט מען נעװארט: װאם װעט מאסםװעל באדענה״ם זאנזל לאננ װארטן אויזי אן ענטםער האט באדענה״ם נישט געלאזט. נישט לאננ צוריס האט ער םארעםנטלעבט א ראםאן, װאם טראגט דעם חנעװדיסן נאמען: ״פרינץ־העריננ״ — און שוין םון דעם נא־ מען אלײן האט מען נעװוםט װעמען ער טײנט: םון העבט איז נע־ װאדן א העדיננ... באדענהײם האט באװ־׳זן, אז זידלען זיך סאן ער נישט ערנער םון זײן נעותזענעם חבר, בען העכט. רער ײד העריננ איז דער גרעם־ טער אויםװורך, װאם די װעלט סארםאגט. אמת, ער איז א שריםט־ שטעלער, שרײבט ראםאנען, רראמען, אבער אלץ םאר געלט. נישט סײן סינםטלערישע אמביציעם און דדאננען באװענן זײן פען, נאר די נײציס״ט נאך נעלט, געלט און נעלט. און ער האט שוין םון זײן שרײבן טאסע אנגעסליבן א נרױם םארמעגן, זאנט אונז באדענחײם אוים. איבערנעבן אלץ, װאם באדענהײם זאנט או־ף העכטן, װאלם געמײנט איבערזעצן דעם נאנצן ראמאן, װארום יעדעם װאדט א־ז א זידלערײ, א סללה, א פאםסײיל. דערבײ א־ז כדא־ צו דערםאנען, אז באדענהײם, ױאם באשור־ דיסט העכטן, אז זײן שרײבן ײערט באװענט בלויז םון רראננ נא;־ נעלט, איז ביז מיט עטלעכע יאר צור־ס;עװען א מוראדיסער אבױ;, מםש נעשטארבן םון הונגער מיט װײב און סינד, װארום אויך אין דעם רײכן אמער־סע סאן מען נישט לעבן םון פאעזיע; האט זיך באדענה״ם מ״שב געװען און אננעשד־בן אן עראטישן, שלאם־ ציםער־ראמאן, פול ם־ט פיסאנטע םצענעם און א־בערנאכט א־ז ער געװארן א גב־ר. רערצו האט אים נאך צונעשפ־לט רער דאמאן ם־ט א סר־סטלעך ם״דל, װאם א־ז באנאנגען זעלבםטמארר צוליב אים— און זײן רום האט אויםנעלויכטן. אט אזוי סרינן זיך צװײ ײדן, און דער שמוץ םאלט אויף זײעד םאלס. העכטם ױםף באשער א־ז רסר ײד, און באדענהײמם ״הע־ ר־ננ״, א־ז רסר ײד. די צװײ ראםאנען כאפט מען װי םצה־ײאםעד— און גארנישט! אבעד טאסע — גארנישט? א־ז דאם נישט א ם־מפטאם םון עטישער און מאראלישער דענראדאציע אין דער ליטע־אטור, אויב אזוינם סאן געשען? סאן ד־ סונםט אויםגענוצט װערן פאר רײן־ פערזענלעכע םאטיװן און אראפנעשלעפט װערן אין בלאטע ארײ;? ײײזט או־ם, אז מען מענ, אז א^ץ איז איצט אין ארדנונג, אויב עם האט זיך גאך ביזאהעי נישט נעםונען סײן אײן אמעריסאנעד שר־םט־ שטעלער, װאם זאל נעםען א װארט אין רער םדאגע. מילא, ״זײ״ האבן אםישר א באהאלטענע הנאה, און אז ס־ר װעלן אםאל צו אײנעם םון ״זײ״ טענות האבן םבח נ־שט ר״נע פנױת בנונע ײד־שע טיפן, ײעלן זײ אונז אויםבלעטעדן ״ע• רזשו אין לאװ״ און ״דױס העריננ״ און אונז װי־זן, װאם ײדישע שר־םט־ שטעלער אלײן שר״בן... אדער אפשד האלטן ״ז־י״ נישט םא־ טאסטיש זיך ארײנצומישן, ײען צװײ ״רן סר־נן זיך... אםשר... אבער װו זענען די אנדערע ״דישע שריפטשטעלע־ םון דער אמעריסאנישער ליטעראטור? זענען זײ דאך םאראן א־ן א היפשער צאל. װו איז דזש״םם אפענה״ם? װו א־ז לוא־ם אונטער־ מײער, דער מדריך םון צװ״ רורות אמעריקאנעד פאעטן? ײו איז אונזעד לודײיג לואיםאן, דער מחבר םון אזוי םיל ײדיש־פאטריא־ טישע װערס אויף עננליש? םארײאם שוױינן זײ? םארװאם דערלאזן ז״, אז אז דער אמע־ ריסאנער לעזער זאל זיך אנטרינסען םיטן אנט־־״דישן ניםט, װאם צװץ אוםםאראנטװארטלעכע ײדישע שריםטשטעלער גיסן או־ב אויפן ײדישן סאפ, אין אן אנםאל םון פערזענלעכער קנאה־שנאה? דאם איז פשוט נישט צו םארשטײן. אין די אםטע טלחםות צװישן די םארשײרענע רו־בעד־באנדעם, װאם סוםען־םאר אין די אמעריסאנער נאםן, פאםירט נישט זעלטן, אז בעת אײן באנדע אטאסירט די אנדערע מיט מאשין־ביקםן, טרעםן די קוילן אומשולדיסע םארבײנײער, אםאל סל״נע ס־נדע־, װאם שפילן זיך אויםן טראטואר. אן אט דעד באנדיטךהםסרות, װאם אפרעכענענריס זיך םאר זײערע פערזענלעכע חשבונות, ארט זײ נישט םאר דעם רשות־הרבים, דעםאנט מיך די סרינערײ צװישן צװײ באריםטע אטעד־קאניש־ײדישע שריםטשטעלעד. צוױי ײדישע שריפטשטעלער, װאם אמאל זענען זײ נעװען נאענטע חברים, האבן זיך צעסר־נט צוליב עפעס, און ז״ האבן זיך ארויםנעלאזט אויף טלחסה א״נער אנטסעגן אנדערן — ממש צו םארטיליסן און צו פארניכטן. מ־לא, װאלטן ז״ ״נעשאםן״ בחדר- חדרים, װאלט עם סײנעם נישט געארט. טוען ז״ עם אבעד אין דע־ עםנטלעכסײט, א־ן רשות־דדבים, און דער סרבן א־ז דאם נאנצע םאלס ישראל... די צװ״ פ־אם־נענטע ״דישע שד־םטשטעלער, װאם האבן בא־ רײפערט די אמעריסאנישע ליטעראטור מיט ראמאנען, דראטעז, פאעמעס, האלטן מלחטה נישט, חלילה, םיט םאשיז־ביסםן, נאר םיט ביכער: זײ שיםן ביכער אײנער קענן אנדערן, ב־כער םול מיט גיםט, מיט האם, םיט בלבולים און סללות. ד־ אמעריסאגישע ליטעראטור איז די ארענע םון זײער נע־ םעכט, און םיד, ײדן, װי נעזאנט, זענען רי, ײאס כאפן אומשױ׳־ דיסערה״ט ארײן רי קוילן און פארםמטע פײלן םון די צװײ ״קעמ־ םער״. רי צװײ שריםטשטעלער זענען בען העכט און טאקםװעל בארענהײם. ב״דע פדאםינענט, בײדע אננעזען, בײדע מ־ט א שך ליטעדארישע םארד־נםטן. אמעריקע חערט זיך צו צו ז״. אםעריסע לײענט זײערע םאעםעם און דאמאנען. אםעריקע נ״ט א־ן טעאטע־ און אין ״קינא״ צו זען ז״ערע דראמאטישע שאםוננען. דער ערשטער איז ארויםנעסוטען בען העכט מיט א ראמאן ״עי דזשו אין לאװ״. אויף ײדיש זעצט מען דעם טיטל א־בער: ״א םארליבטער ייו״. בעםעד װעט זיין: ״װען א ײר ליבט״, אדע־ ״װי א ײד ליבט״. איז דער נאםען פיקאנט. װי א ײד ליבט? א־נטעדעסאנט, לא־ מיר טאסע זען,. — טדאכט דער אםעריקאנער לעזער, װארום דאם איז דאך נעםײנט אין כלל, איטלעכן ײדן: ראובן און שםעון און לוי. לײענט םען און םען דערזעט םאר זיך א ״ד, דזװז ײד, ױ־ ק״ן שוגא־ישראל האט א־ם ביזאהער נאך אזוי נישט נעמאל;; א מענטש, װאם באלײדיקט דעם נאמען םענטש. א םענטש, ײאס א־ז א חיה־רעה, ברוטאל, נעלט־נײציק, םאלש; אײנער, ײאם איז נד״ט פארן נראשן צו םארקויםן זײן טאטע־םאמע; אםילו ליבע, נעשלעכט — דאם איז בײ אים אויך נישט מער װי ביזנעס, צו קריגן מער נעלט, םאכט און ככוד. בקצור, ■ױםף באשער, ײי אט דער שײנער פארשוין הײםט, איז א מענטש אן א םונק מענטש־ לעכסײט, אן אײן אײנציקער םעלה — לויטער שלעבטם, םינםטער־ ניש און םארדארבנס״ט. און דאם איז, הײםט עם, רנזר ײד, װי א ײדישער שריםטשטע־ לעד, א זון םון אימינראנטן, זעט אים! געײוםט האט םען, אז בען העכט האט םיט דעם ראםאן נע־ צילט אין אײן יידן, אבער געטראםן יהאט ער אלע ײדן. װעםען האט דאם העכט נעםײנט? האט מען נעפראבירט צו טרעםן. דער חשד איז געםאלן אויף אײנעם םון די גרעםטע אםעדיסאנישע םארלעגערם, א ײד, װאס אויף אים זאל בען העכט האבן א בײז הארץ. אויםגע־ לאזט האט זיך, אז געםײנט האט ער גאר םאקםװעל בארענהײםען, דעם בארימטן אמעריקאנער פאעט, װאם טער װי סיט זײנע פאע־ םעם, האט ער ז־ך קונה־שם סעװען םיט זײנע ליבעם־םקאנדאל־, צוױשן ז״ — א זעלבםטםארד פון א ט״דל. אינטערעםאנט איז, אז אםילו די אםעריסאנער סריטיקער האבן העכטן םכבד נעװען, אװעסנעמאכט דעם סינםטלערישן װערט — און אויפריכטיסײט — םון דעם ראמאן; אבער דער נרויםער