Literarishe bleter · 1931-10-02 · 39 [sic!] (2.10.1931) · p. Seite 772

40 ד38.) לױזערארי&וז גלססער דדס. זייט 172? י י ב ק $ ד ' ס $ ן אפיםל זכדוניח (וועגן דער גרינדוגנ און *נסײיקלונג *ון דער רוילנער סרזיע) די דײטשן האבן אריענעשטעצט זײערע םערד אין צירס. זײ זענען דאן־ אײדעלער םון רי רוםן, זײ םארטראנן קײן סעלמ נישט, האבן זיי ארײננעשטעלט אין די שטאלן אייזערנע איױועלער, און נעהײצט האבן זיי מיט די... שטולן, מעבל, דעסאדאציעם אין אלץ, װאס עם יהאט ייר נעלאזן ברענען. הורװיטש, דער אײנגטימער פון דער צירס־נעבײדע, דערװיםנ־ דיה זיר, אז מיר האבן נעסראנן א סאנצעםיע צו עםענען א ײדיש; טעאטער, איז געסומען צו אונז טיט א םארשלאנ, אז ער ניט אינז אפ דעם צירס אומזיסט, און ער נעמט זיד נאר אונטער צו מאבן אויח זײן רעכנונג דעם נאנצן רעמאנט, אבי מיר זאלן אויםםועלן בײ די ד״טשן, זײ זאלן ארויסנעטען זײערע םערד, און ט׳זאל טון רעם שטאל ײידער טאבן א טעאטער.״ אונז איז דער צירס אפילו נישט נעווען צום הארצן, מיר האבן נוט געײוםט, אז א בעםערער םענטש םלענט סײנמאל נישט װעלן ארײנשמעסן אין צירס. אפילו פאד דער מעלאדראטע און אפערעטע איז דער צירס נישט נעװען צונעפאםט. א שרעקלעכע בינע און א שלעכטע אסוםטיס. סאלט און נישט נעמיטלעך. בפרט צו אונזעד דעפערטואר האט זיך דעד צירס נעװים נישט נעפאםט, אבער ױי נעזאגט, האט מען סײן ברירה נישט געהאט. װײל אויםער דעם, װאס ס״ן אנדער נעבײרע האבן מיר נישט נעסאגט געםינען, זעגען םיר אלע נעװען אפשד זײעד רײך אין נײםט און אין װילן, אבער זײער ארעם אין סעשענע... אםילו אויםן טענלעכן געברויך האט אונז נעםעלט. און נישט א״ן טאל איז אויסגעקומען אנשטאט מיט א נוטן מיטאנ, אפצוקומען מיט א גוטער רעפעטיציע... אײניסע םון אונז, װעלכע האבן נעהאט א נוט םאך אין האנט, און װאלטן נעקאנט נראד נוט םארדינען, האבן נישט נעקאנט נײן ארבעטן, װײל נאנצע טענ פלענן מיר פרובירן. םארשטײט זיך, אז בײ אזא לאנע האבן מיר זיך אננעכאפט אין הורװיטשעם פארשלאנ, און גענוםען אנשטרעננען אלע כחװז צו באסומען דעם צירס. אײדער םיר האבן נעפועלט בײ די נײע באלעבאטים, זײ זאלן אפרײניקן די געבײדע םון צירס, האט געסאםט א םך מער טיי, װי צו באקומען די קאנצעםיע צו שפילן ײדיש טעאטער. און נאר א דאנק דער נרויםער באמױננ פון ד״ר י. ײינאדםסי און ד״ר צ. שאבאד, האט זיך אײננענעבן צו פועלן, םען זאל ארוים־ פירן די םעיד םון צירס, און לאזן סאכן פון שטאל װידער א סונסר־ טעמפל... ראם אויםזען םון דעם סונםט־טעמפל נאכן ארויםסלײבן זיך פון די םערד, קאן מען זיך םארשטעלן... אבער דאך איז דאם נעװען א נרויםער נצחון פאר דער ײדי־ שער באפעלקערוננ, װאם די דײטשן האבן אפנעטדאטן פון דער נע־ בײדע, און אלע פרײנט פון ײדישן טעאטער האבן נעהאלםן טיט אלץ, װאס זײ האבן נעסאנט, צו ברעננען צוריס די צעשטערטע נע־ בײדע אין ארדנוננ, כדי מען זאל קאנען צוטרעטן שפילן. נאך אלע מי און אנשטרענגוננען האט סען נישט נעקאנט ברעננען די צעשטערטע נעבײדע צו דעם צושטאנד װי זי איז געװען אמאל. מען סאן זיך פארשטעלן מיט װאם פאר א הארץ םיר האבן זיך ארײננעסליבן אין דעם דאזיקן קונםט־פאלאץ... םיר האבן דאך רעם םוט גישט םארלוירן, און נענומען זיך נרײטן צו דער עפענוננ. די ארבעט האט נענומען ברענען; די פראבן זענען אריבערנע־ טראנן נעװארן אין צירס. א נאנצן טאנ פלענן מיר פראבירן אין נרעםטן םראםט. םיט װאם צו הײצן די אײזערנע אײװעלעך איז נאן־ נישט נעװען. די הענט זענען אונז געשװאלן נעװארן פון קעלט. אבער מיר האבן זיך םאר סײן זאך נישט אפנעשטעלט. בײנאכט פלענן מיר אלײן צונרײטן די רעסאראציעם. דעקװיזיטן, מעבל, קאםטױםען א. א, װ. (ס\\י?\וזסי.1 111 ײען םיר האבן נעקראנן די קאנצעםיע צו עפענען אונזער טע־ אמער, האבן מיר שוין נעהאלטן װ״ט אר״ננעפארן אין די פראבן םון די ערשטע צװיי פיעםעם. די ראלן האט מען שוין נעסאנט אויף אויסײייניק. ד• שפראך איז נעװען אײנהײטלעך. די אקטיארן זענען שוין נעװען א״ננעלעבט ם׳ט ד־ יאדאקטערן פון ז״ערע העלדי. רע־ אנםאםבל האט נעקלאפט, אזוי אז מ׳האט שוין געקאנט בא־ שטיםען דעם טאנ פון דער פרעםיערע און עפענען דעם טעאטער־ סעזאן. אבער ײו נעמט כיען א טעאטע־) אין רי בעסטע צייטן האט װילנע נישט נעהאט ק״ן אנשטענ־ דיקע געב״דע פאר א ״דישן טעאטער. אין רעם שטאטישן־טעאטער האט שטענדיק נעשפילט א רוםי־ שע טרופע, װעלכע פלענט נאך באקומען נרויסע םובםידיעם פון דע־ שטאט־פארײאלטונג. א ײדישע טרופע האט אפילו נישט גע־ קאנט חלומען װענן שפילן אםאל אין װילנער שטאט־טעאטעד, װעלכער איז נעײען באזארנט מיט רי בעסטע טעכנישע םיטלען און באקװעמלעכקײטן. די אנדעדע פאר בעסעדע טעאטער־לאקאלן האבן נעהערט זיו די פוילישע טעאטער־געזעלשאפטן. דא מוז נעזאגט װערן, אז נישט קוקנד־ק אויף דעם, װאם די פוילישע באפעלקערוננ אין װילנע איז נעװען א פיל־קלענערע װי די ״דישע, דאך האט זי געהאט נאך אין יענער צ״ט גאנצע דרײ אײגענע טעאטער־נעבײדעם, מ־ט די מא־ דערנסטע איינדיכטונגען, געבויט און אויםנעהאלטן פון קונםט־ נעזעלשאפטן, בעת די ײדישע באפעלקערוננ, ײעלכע איז נעײען א פיל־גרעםערע, האט נישט נעהאט קיין א״נציקן אנשטענדיקן טעאטער־לאקאל. ראם יידישע טעאטעד האט געסוזט געפינען א מקום־מנוחה אין דעם זאל פון דער ײדישער ביליקער קיך אויױ ״נאװינאראד״, כמעט הינטערן שטאט, דארטן א־ז פארשפרײט געװאדן די ״קונםט״ א ־יי יארן. םיט זײן חינקע־פ־נקע־רעפערטואר האט ער נעשפײזט די אונטערװעלט־העלדן און די װוילע־ױנגען פון ״נאװינאראד״. װעלכע פלענן שטארק באזוכן דעם טעאטער ״פ־להארמאניע״ ביי דער ייליקעד סיך... שפעטער איז נעקומען דעד דירעקטאר ליפאװםקי מיט זײן טרופע, שוין םיט א בעםערן פארנעם, מיט גארדינם רעפערטואר, און אויך מיט בעםערע אקטיאדן, און ער האט זיך באזעצט אין צירק־טעאטער אויף לוקישסקי־פלאץ. אין א צײטװײליקער, אויף־ניך אויםנעשטעלטער הילצערנע־ צירק־נעבײדע, האט מען נעםאכט א פדאװיזארישע בינע. און אזוי אױ דער צופעליקער הילצערנעד צ־רק םארײאנדלט נעײארן א־ן א טעמפל םון ײדישער קונםט... ײען מיר האבן ניעדארפט עפענען אונזער טעאטער, איז די םראגע םון א נעבײדע געװען פאר אונז זײער א הארבע און א שײערע. אין שטאטישן טעאטער האט נעשפילט א דײטשע טרופע, ד• אנדערע נעבײרעם זענען פארײאנדלט נעװארן אין לאזארעטן, אנ־ נעפולט מיט פארװונדעטע םאלראטן. דער ״פילהארםאניע״־טעאטער איז נעװען פארנומען מיט מלחמה־נעליטענע, ״דן מיט װײבער און קינדער פון די ארומיקע שטעטלעך האבן דארטן געמאכט זייער ה״ם. האבן מיר זיך קענן אונזער װילן נעםוזט אפשטעלן אויפן צירק־טעאטער, אבער דא האבן מיר זיך אנגעשטויםן אויף נאך נרע־ סערע שװעריקײטן. װען די מלחםה האט אויםנעבראכן, האבן די דוסן נל״ך פאר־ נומען דעם צירק, ארײננעשטעלט דארטן םערד... און דער ײדישע־ ״קונסט־מעםםל״ איז פארװאנדלמ נעװארן אין א פערר־שטאל. אויך