Literarishe bleter · 1931-09-25 · 39 (25.9.1931) · p. Seite 748

ליסיטראריטזמ בלזסיטר ו\מ. 39 (•386.) שפר״ט. געםינען דאם נעמ״נזאםע און ראם פארסולירן אין די־ דאקטי׳פע פארמעם. אמת, אין יעדן ׳עואװעזן באזונדער װערט עס אויך געטון, אבער ני׳פט דער פארנעם, נישט דער אימפעט הענען ני׳שט זיין נענוג. זנו ׳שטארק איז דער דדוק פון דעם אלטענלעבן, עס זאל באײבן אן אדט םאר דעם אלגעםײנעם. אין אן אלנעמיינעם םאםשטאב װעט עם ז״ן מענלעך און נרוגטיקער. און װיםיל װעט צוקומען יעדן ׳שולװעזן באזונדעד פון דער עצם פארבינדוננ ו— דאקטי׳ש, פעדאגאניש, געזעאשאפמאעך! דאם איז איצט אפיאו שװע־ אפצושאצן. און װ״טער — איז דען דאם ״די׳עע טעאטער א פראבאעם פא־ ־עדן אאנד באזונדער? איז דען דעד ײדישער ארטיסט צונע־ בונדן צו ז״ן אאנד? און די יידישע איטעראטור? און די ײדישע װיסנשאפט? און ד• אדנאניזאצ־ע פון דעם אאעם א־ז נאך ביז היינט נישט אדיבעד א־בער ד• פאאיט־שע גרענעצן פון באזונדערע אענדער! אבער אאמיר נ״ן א טראט װ״טער — זענען דאך אין אזא ברײטע־עד קאארד־נירטער ארנאניזאציע אויך אומזיםט די פארשײ־ דענע עקאנאמישע ה־אױ־אדגאניזאציעם. אומזיםט אויב נישט אינ־ נאנצן, איז אבא דיפחות אויף דר״ פערטא געװיס. צי קען אמשא ״ארט״ אפד־יסן איר אײננט־מאעכע ארבעט םון קואטור־פראבאע־ כלען? פון דערצױננם־ און ביאדוננם־פדאנעם? און צי איז ני׳םט די פ־אבאעם פון עם־גדאצ־ע און אימינראצ־ע ענג פארבונדן מ־ט םרא־ נעם פון קואטורעאע צוגרײטוננ און אויםביאדוננ? מיט פראבאעמען פון צופאסונג אין ענגערן זינען און אין אאנעמײן מענטשאעכער אויםב־אדונג אין ברײטערן זינען גענומען? און װאם םאר א דויערנדיקן װערט קענען האבן די םארשײ־ דענע ארטיקע היאף־קאמיטעטן, ארנאניזאציעם וכדומה, אויב י״ זארגן נישמ װעגן צונר״טן די ױגנט צו עקאנאמישער איבערש־ב־ טוננ און צופאםונג צו מאדערנע אעבנם־םארםעס? איז װער זאא געמען אויף זיך די איניציאטיװ םון אזא ברײט־פארטראכטער קואטור־קאנםערענץ? אין םאוג װאאט זיך אויסנעדוכט, אז די איניציאטיװ ראיפן נעמען די שוא־ארנאניזאציעם םון די פארשײדענע אענדער. אבער צואיב םארשײדענע סיבות רײן־אינעראעכע און אויך אאנעמײנע װעאן זײ עם נישט קענעז און אויך מן הםתם נישט װעאן זײן די אי־ ניציאטארן. נישט דא איז דאם אדט די םיבות אויםצוסאערן — אבער אזוי איז עם. עס װאאט אפיאו נישט נעטויגט, נישט אין םאר־ נאײך בעסער װאאט נעװען, װען פאר דער ארבעמ נעמט זיך אן ארנאניזאציע, װאם האט שוין איצט א ברײטערן םארנעם, אאמיר זאנן ״ארט״. אבער נאך בעםעד איז, װעז עם זאא ז״ז איקאאעק־ טיװע איניציאטױו און נעמעז זאא עד אויף זיך אזא ארנאניזאציע, וואם אאיין גיט זי זיך נישט אפ מיט דירעקטער פראקטישער אר־ בעט. איך מ״ן דא דעם ״פען־קאוב״. ער ײעט אײגאאדן םארשטײער םין די שוא־צענטראאעם, פון די קואטור־נעזעאשאםטן, פון די היאפס־ארנאניזאצ־עם און צוזאםען שאםן די קערפערשאפט, װאם װעט שוין די קאנפערענץ צוגרײטן און זי צושטאנד־ברעכנען. א־ר וויא, אז דער ״פען־קאוב״ זאא אויפגעםען אט די נע־ שריבענע שורות נ־שט װ־ א טעאי־עט־שע אפהאנדאוננ, נאד װ־ א פראקטישן און פאקטישן םארשאאנ צום םדר הױם ^חוחוחחחוחוווחיוווושוווחווחווחוווווממויווווזחשוויווחזוח^מחו איכם חרדש פויכם יידישן בויך פאדגרעסעדט די צאל אבאכעכטן פוין די ״ליטעדאדישע בל״עטעד, יעדעד פדײכד םדן ײדישן װאדט דאדןש לײעכען די ״ליט. בלעטעד״ו װ י? \ \ ־ פ ע \ װ .י אויף רי װײטערדיקע 4 זײטן זענען די נומערן אין די זײטן אנגעגעבן נישט ריכטיק. ר ' ם׳דארף זײן: ״איט. באעטער״ נומ. 39 (386) זײטן 749, 750, 761, 762. זײט 748 _*₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪₪* די אירעישע, די פראגראמאטישע, די ארנאניזאציאנעאע םארב־נ־ דוננ צװישן די אאע נעאגראפיש־צעשפרײטע שואװעזנם? נאך מער — װו איז די זארנ פאר דעם? װו איז דער פרײו עס צו שאפן?! נישט אײן מאא האט טען נענוסען דעדן װענן א נע־ מײנזאםער קאנםערעגץ םון די ײדישע שואװעזנם אין םארשײדענע אענדער. אבער אויך דא אויפן נעביט פון שואװעזן באויז, נישט קואטור בכאא. איז םען געבאיבן בײם רעדן באויז, ריכטיקער — מען האט אפיאו רעדן אויפנעהערט. עם האט עמעצן דאם הארץ נישט דעראאזן. מענטשן און נרופעס, װאם געבן זיך אפ מיט דעם שוא־ ײעזן, װאם פידן אן מיט אים, האבן זיך דעדשראקן פאר דעם פא־־ נעם: ײדישע שואן פון דער נאנצעד ײעאט — פארײניקט ז־ך! ניען האט מידא געהאט פאר דעם ״אמה יאםרו הנו״ם״, מען װעמ זא:ן ״ײד־ש־םטן״, ״קואטור־םטן״... מען האט ז־ך פארשעמט פאר ז־ך אאײן, פאד דער אײנענער ״נ־שט־קורטוריםט־שער״ אױםנעהאיט;־ קײט און נישט דעראאזן צו אזא פיפוטער געמ־ינזאמער קאנפעדענץ פון ד־ שואוועזנם באויז. און א פשיטא שוין א קואטור־קאנפערעניו אין בר״טערן ז־נע׳ נענומען. עם איז א צרה, װאס בײ אונז, א־ן ד• פארשיידענע אענ־ דער האבן ז־ך ד־ טוער פון דער מאדעדנעד ײד־שעד קויטור פא־- פאאנטערט א־ן ד־ דאגמעם און מען פ־־ט ד־ ארבעט מ־ט נעפע;־ טעטע הענט און פ־ס, ריכטיקעד — מ־ט נעפענטעטע הערצער און מוחות: מען ארבעט ־ארן און יארן, טאנ־א־ין טאנ־או־ס כסדר אי בע־ קואטור, מען בויט און מען שאפט און א־ן דעד זעאב־קער צײט־ האאט מען יארן און יארן, טאג־א־ין טאנ־או־ם א־ן אײן חזרן פא־ זיך און פאר אנדערע, אין אײן טענהן און פאדענטפעדן זיך — ״שקאאעם נ־ע זשעיא־עם״ — פון קואטור האיטן מיר נישט, סיר אאכן פון קואטור... געגאיכן צו יענעם זינריקן, װאם האאט אין זינ־ ד־קן און שאאנן זיך עא־חטא, א פאאנטער פון א פארכ־שופטן ריטער. און ביז ה״נט איז נאך נישט געקומען דער טאטער, דער שפדעכער, װאם זאא דעם כישוף אדאפנעםען, אדאפנעמען די בעאמע פון די אויגן, נישטא דער טיראפאאער, װאם זאא דעם דיבוק ארויםמרײבן, און אײנמאא פאר אאעמאא זאאן די, ײאם שטײען בײ דער ארבעט בײ דער ײדישער קואטור, דערפ־אן בײ זיך דעם: מותר אך, מותר אך... און װאם װאאט אזא איבערםאוכהשע, איבערטער־טאריאאע שוא־קאנםערענץ געהאט אויםצוטון? זײער םיא און כסדר: ראשית — פראפאגאנדע און אויפקאע־ רונג, שאםן א פארבינדונג פון אונזער שוא מיט די אנטשפרעכנדיקע באװענוננען פעראגאגישע און נעזעאשאפטאעכע אין דער װעאט. מיר זענען אגמרי נישט אזו־ שטארק א־ן יעדן קיבוץ באזונ־ דער, אז מיר זאאן נ״שט דאדפן זוכן קײן פארבינדונגען. מיר זענען װידער נ־שט אזוי שטארק, אז מיט אונזער אינעווײנ־קםטעד ארבעט אאײן זאאן מיר צײיננען א װעאט אונז צו זען, צו אנעדקענען און או־ך צו העאפן. מיר נויט־קן זיך ז״ער שטארק אין ״אמבאםא־ דארן״. די מאדערנע ײד־שע קואטור און שוא זענען אזו־ ױנג אױ נאך נישט ארײנדריננען אין באנדיםן־אוצר פון דער קואטור־װעאט, אז אפט פארשטייט םען אונז נישט. מען פארב־נדט נאך כםדר דעפ באגריף ״יידיש״ מיט דעאיניע, מ־ט מעאאאג־ע. אײנער א רעדאה־ טאר פון א ראד־קאאן פעדאגאגישן דײטשישן זשורנאא (פראפ. עםטר״ך) האט מ־ט א פאר יאר צודיק או־םנעמעקט פון מיינעם א ־ײן־פעדאנאנ־שן אדט־קא, ,־ואם עד האט אפגעדרוקט, דאם װארט ״ײדישער״ םעמ־נאר. און ער האט ז־ך שפעטער פארענטפעדט, אז עד האט נ־שט פא־שטאנען, װאם פאר א ש״כות האט א ״ײדישער״ בכן טעאאאג־שער אערער־םעמינאר צו אזוינע אאגעםײן־פעדאגאגישע פראבאעמען. און נ־שט נאר ב־• נוײם איז אזוי. װאאט אזא אאגעם־־נע ײד־שע שוא־קאנפעדענץ נעקענט ארגא־ נ־זירן דאם באקאנט סאכן ד־ װעאט מ־ט אונז, ט־ט אונזע־ אדבעט און קאמף, װאאט מען אזוי נעקענט ־שאפן א שטענד־קע בױרא, װאכ זאא אין די אײראפע־שע קואטוד־צענטרען פ־רן די אדבעט כםדד, װאם זאא אונז באקענען כסדד מ־ט דעם, װאס טוט זיך אויף רער וועאט און פארקערט, ד־ ב־ורא װאאט נעדארפט און געקאנט נע־ פינען פאר אונז אנערקענוננ און במיאא שוין מיטהיאף. אבער נאך װײטיקדיקער א־ז דאס, װאם די קאנפערענץ וואאט נעדארםט קי׳אד םאכן דעם אינהאאט פון באנדיף ״יידישע״, װאס איז דער נאמען םון אונזער שוא אין אאע אעגדער, װי װ״ט זײ זאאן נישט זײן צע־ 53482323234823482323482353482348234848235348534823