Literarishe bleter · 1931-09-18 · 38 (18.9.1931) · p. [Seite]

טור, באדן, לוצער;, — אבער דאס זײנע;?־;קניפוננעז, װאם װעאו צוניצקומען אויױ אהבא פונהט װי >ן רײ פארבינדוננע;, װאם זײנעז נעפונען געװארן אויפ; שריפטלעכן װענ. די אקציע האט זיך באנרע־ נעצט כפעט דורכאוים מיט ציריך, וװ ם׳זיצ; א דריטא םון אאע שװײצער ײדן. פאדאז דא אויך א נעװיםע צאא מזרח־יד;, װאם וװינען רא ׳עוין אענגעד (םון נאך 1921 איז די אײנװאנדערוננ פארהאמעװעש אינגאנצן), אבער בײם רוב פון די דאזיקע שיכטן האט זיך דער־ װײק ניט ארויםגעװיזן קײן נרויםער אינטערעם צום ײװא. בדרך כאא איז אויםנעקומען צו פירן די פראפאנאנדע צײי׳שן די מעדב־ ײדן. דאם האט נעםארערט אין א געװיםעד מאס א נײעם צונאנג, אבער אין אאגעמײן םעג םען זאנן אויפן םמך פין וער קורצער פראקטיק, אז דאם איז מ י נ א ע ך. דער ײװא איז שוין אויח אזוי פיא אויםנעװאקםן, זײן באטײמ פארן ײדישן אעבן איז שוין אויױ אזוי םיא בואט, אז דאם אנטפאעקמ זיך שוין פאר נעװיסע טײאן מערב־ײדן אויך. קודם־כא קומען דא אין באמראכט די אינטעאעק־ טועאע שיכטן, ײאם קענען אפשאצן די נרויםע װיםנשאםטאעכע און קואטורעאע װערדע פון ײװא. די זאמאארבעט פון די םארשײ־ רענע אפט־יאן, רי פובאיקאציעס, רי װיםנשאםטאעכע פאענער בא־ װייזן, אז מען ה$סט דא צו טאן מיט אן אינםטיטוציע פון א ברייטן פארנעם, װאם װען זי זאא האבן די נעהעריקע מאטעריעאע מענ־ אעכקײטן װאאט זי נאך א םך מער או־םגעטאן ניט נאר םאר דער ײדישער, נאר אויך פאר דער אאנעט״נער װיפנשאפט. רי בײדע דײטש־ײדישע צײטונגען, די ״ײדישע פדעם־צענ־ טדאאע״ און דאס ״איזדאעאיטיש־ע װאכענבאאט פיר די שװײץ״. האבן אפנעגעבן א םך פלאץ פאר רעם ײװא. אויך די אאנעם״כז פדעםע האט בארירט דעם ענין. אויױ װיפיא מיר האבן באמערקט, זײנען געװען ארטיקאען ארער נאטיצן װעגן ײװא אין: ״נײע צירי־ כער צײטונג״ און ״םאאקםרעכט״ (ציריך), ״דער בונד״ (בער;), ״םאטעראאנד״ און ״אוצערנער נײעסטע נאכריבטען״ (אוצערן), ״אא םײים״ (זשענעװע). פון די פערזענאעכקײטן מחוץ דעם קאמימעט, װאם האבן שטארק מיטנעהאאםן בײ דער אקציע, דארפן דערמאנט װערן פראפ׳ ד״ר ברונא באאך און ה׳ ױאױם ײאאױ. םון ניט־ײדן האבן אקטיװ מ־טנעהאאםן דער רעקטאר פון ציריבער אונױוערםיטעט פראם׳ אוי־ װינ קעהאער און דער פריײאט־דאצענט ד״ר אעא העפעלי. פראם׳ קעהאער האט נעשריבן אין א בריײ צו ט. ײײנרײכן צװ״אנד: ״איך קען שוין רעם אינםטיטוט םון א אעננערער צײט, און איך רעכן, אז יעטײידער געאערנטער שפירט נאך זײן טעטיקײט, פונקט װי איך, מיטן גרעםמן אויפמערק און ץיז דאנקבאד פאר די דאז־קע צושטײערם צו דער פארשוננ. די פעאדעד פון װיסן, װאם דער אינםט־טוט באארבעט זײ, זײנען ניט נאר אן ענין פאר אן עננן קרײז םפעציאאיםטן, נאר זײ כאפן זיך ארײן אין רער אאגעמײנעד פאדשוננ, און נדאד די פאאקאאריםטישע ארבעט האט א נרויפן באטרעױ סײ אין תוך םײ מעראד־ש. פאר מיר װי א פייינד םון ײדנטום קומט נאך צו, אז אויב ס׳ײעט אײך געראטן צו באקומען דעם אויםמערק און די אונטערשטיצוננ פון ײדן, װעמ דאם זיין א צושטײער פאר דער פארעגטםערוננ םון דער ײדן־פראגע אויך. נראר בײם געביאדעטן מערב־ײדן פעאט נאך אפטמאא דער פואע־ םארשטאנד םאר דער שײנקי־ט אין דעם בילטײט פון דעי ײדישער טראריציע, םון דער ײדישער ׳טפראך און דעם מזרח־ײדישן םאאקם־ שטײגער, ײאם אין זײ װײזן זיך ארוים אזוינע אינטערעםאנטע מיש־רעזואמאטן צװישן אאה־־יר־שע עאעמענטן אוז ד• השפעות םון די ארומיקע םעאקעד״. אין םאראזיױ םון די זעקם װאכן אקציע איז דער ײײא־נע־ געהאאטן א םיחטראנ אויױ דער טעמע: ״די נעראטעװעטע ײדישע סאאקס־אוצרות״. צואיב צװעקן םון פראפאנאנדע האט ם׳ א. טשעריקאװעי אין משך פון רער אקציע נעהאאטן םירטראנן אין אטעאיע םוז סקואפטאר נ. אהרנםאן, ״קאפע־דע־לא־פע״, אין ״םארײן םון פרא־ גרעםױוער ױננט״, אין מעדעם־קאוב, בײ די אאנדמאנשאםטן - גריםקער, איטװישער, פעטריקאװער, ײארשעװער א״א. די אקציע האט ארײננעטראנן א באדײטנדיקע םומע פארן ײרישן װיםנשאפטאעכן אינםטיטוט. גרעסערע באשטײערוננען האבי ארײננעטראנן דער ״אאיאנם״, און א צאא פרױואטע פערזאנען. א םך מיטנעהאאםן דעם ערפאאנ פון דער אקציע האבן באראן א. גינזבוחנ (פארזיצער פון קאמיטעט), י. עםרויקין, א. דיזשור, דאברי, ראםין, װאאםקי א״א. דער קאמיטעט פון דער נעז. ״פרײנד פון ײײא״, װאם איז געגרינדעט נעװארן םיט אנדערטהאאבן יאר צוריק (אין דער צײגי םון דער ערשטער אקציע), האט צוגעצוינן נײע םענטשן און נרײט גיך אין דעם אנקומענדיקן םעזאן צו פירן א ברײטע טעטיקײט םארן ײײא• ב ע ל ג י ע אויױ זײן צור־קװענ פון פדאנקרײך האט ם׳ א. טשעריקאװער ןיך אפנע׳מטעאט אויױ א קורצער צײט אין בעאניע. ער האט בא־ זוכט בריםא און אנטװערפען. אין בריםא האמ ם׳ א. טשעריקאװזך געהאאטן םירטראנן בײ דער רוםיש־ײדישעד קאאאניע, אין מעדעם־ קאוב און אן עפנטאעכן םירטראנ. עם איז.אויך צונויםגעקאיבן :עװארן א היפשע םומע פון צו־ שטײער פון אײנציקע פערזאנען. מיטגעהאאםן דעם ערפאאנ םון דער אקציע האבן די פרײנד אפאא, ש. קאצענעלענבאגען א״א. אין אנטװערפען האמ א. טשעדיקאװער נעהאאמן אן עםנט־ אעכן פירטראנ, װאם איז נעװען באזוכט םון עטאעכע הונדעיט מאן, עם האט זיך געשאםן אן איניציאטיװ־גרופע צו ביאדן א נע־ זעאשאפט ״םרײנד םון ײװא״. :װײ׳ן אין ציריך האט זיך נאך פון אגהײב 1930 אויט דער איני־ ■ציאמױו פון א. זעאװער און א. פעאדשטײן געשאםן א שטיץ־נרופע, \ואם האט זיך אין הארבםט 1930 קאגםט־טוןרט װי א קאמי־ סעט םארן ײװא אין אזא צוזאמענשטעא: ה׳ זאאי ברוינשװײג(םארזי־ צער), אינזש. פ. נורעװיטש, אינזש. ם. נינזבורנ, אינזש. א. זעאװע־ <םעקרעטאר), ראבינער ד״ר מ. איטמאן, פראפ. ד״ר מ. םינקאװםקי. א. םעאדשטײן (קאםיר), ד״ר י. צוקער. שפעטער זײנען נאך צונע־ •טראטן: נאציאנאא־ראט ד״ר ד. פארבשטײן און ה׳ א. םארינםקי. םון 5טן ױני ביזן 20!טן ױאי האט דער ציריכער קאםיטעיז געםירט אן אקציע םארן ײװא מיטן אנטײא םון מיטגאיר פון דער צענטםארײאאטוננ ד״ר מ. װײנרײך. די םפעציעאע םיטואציע אין דעם אאנד װעט אפשר בארעכ־ טיקן, אז דער באריכט זאא ז־ין א קאפ אעננער. אכתחיאה איז נעװעז געפאאנט, אז די אקציע זאא ארומנעמען די גאנצע אאגד. אבער ם׳הןווט זיך אינגיכן ארויסועװיזן, אז צואיב די םפעצ־פישע תנאים װעט דאם זײן אוםמענאעך. די ײדישע באפעאקערוננ פון שװײץ. װאם באטרעפט ארום און ארום אכצן טו־זנט נפשות, איז צעשפײיט;איבער א נרויסער צאא פונקטן. דערצו קומט נאך צו, װאס יערער קהיאה פיחט זיך אויױ איר שטײגער און דארױ םפעציעא באארבעכז ווערן. ם׳זײנען באזוכט געװארן (דורך מ. ווײנרײך און דעם יאמי־ .מעט־מ־טנאיד א. זעאײער, װעאכער האט זיך בכאא זײער אקטױי .באטײאישט אין דער אקציע) די שטעט באזא, םאן־נאאן, ײינטע־־