Literarishe bleter · 1931-09-18 · 38 (18.9.1931) · p. Seite 734

לי<זעראריע\(ן בלססיטר נץװ. 38 ןגפס 9 734 ה ע י זי **•*י אויך באיו?1נט מיט דעם באריםטן מאצער םון יענער צ״ט נאבריעל דאנטע ראססעטי. האא־קעין האט נישט געװוסט אויח װןום ער ז#ל זיך אפשטעלן: צ• זאל ער װערן אן אדביטעקט, אדער זיך װידמענען דער זשורנאציםטיק, אדעד נאר װערן א טאאעד. האצ־קעין פאעגט דערצייאן זיין אערער און םדריך ראםםעטין װענן די אויסטערצישע מנהגים און כאראקטערן פון די איינװוינער פון מען, — פון דעם דאזיקן וװנדערבארן אינזצ, װעצכער איז דע־ מאצט געװען נאך מעד אומבאקאנט, װי איצט. און דער אינטערעם, װאם זיינע דערצייצוננען האבן ארויםגערוםן ביי דאםםעטין, האט באװויגן האצ־קעינען, ער זאצ אנשרייבן א ראמאן װענן דעם צעבן אויד דעם אינזצ מען. (ביז אים האט, דוכט זיך, בצויז איין װאצטער םקאט דאם נעטון). אויך אזא אופן האט ז-ך באװיזן האצ־קעינס ערשטער ראמאן ״די ריכטער״, נאך װעצכן עם זענען שוין נעקומען די איבעריקע װערק: ״רי שקצאםן״, ״דער איינװוינער פון סען״, און ״דער שעיר צעזאזצ״, װאם האט אויך א שייכות םיט דעם צעבן אויף דעם אינזצ מען. די דאזיקע ראמאנען האבן געהאט א נרויסן דעדפאצג און װערן נאך עד הױם שטארק געצייענט. זיי האבן אויםנעהאצטן צו םערציק און פופציק אויפצאגעם, דערביי זענען אייניקע נעח־וקט נעװארן אין 20—30 און אםיצו אין 60 טויזנט עקזעםפצארן. האצ קעינם ערשמע ראמאנען זענען זיך פאנאנדערגענאננען איבעד דער נאנצעד בדיטישער איספעריע און עד הױם האבן זיי נאך פיצ נעטרייע צעזער און פארערער אין קאנאדע, אויםסראציע, ניי־זעצאנד. האצ קעין נעמט א םוצקום דעאצע םביבה, און שיצדערט ז• זייער שאדך און בוצט. אין אט דעד דעאצער סביבה פירט ער ארוים ראסאנטישע העצדן און העצדינם. אין םאמע סוף פון נײנצטנן יארהונדערט האט האצ קעין אי־ בערנעםירט זייגע העצדן, די אצע פיצם, ברארס, דזשעדבי און פאט־ ריקס פון אינזצ טען קיין צאנדאן. אט אזא איז טאקע דער ראמאן ״ד• קריםטן״, ײעצכער האט נעהאט דעם גרעםטן דערםאצג פון אצע האצ קעינם װערק. די העצדן פון רעם דאזיקן ראמאן זענען דער נצח, דזשאן סטארם, און א וװנדערצעך באצויבערנדיק מיידצ, נצארי. צכתחיצה איז אט די נצארי א באדמהארציקע שװעםטער און נאכ־ דעם — אן אקטריםע אין א מוזיק־האצ. די ביידע העצדן זענען פון מען. דזשאן םטאדם אױ א נצח א םאצ־אצ־םט, ײאם איז טעטיק אין ד• צאנדאנער אונטערװעצט־ און אדעםקייט־נעםצעך. אצם פאנאטי־ קער װיצ ער צכתהיצה דערהרנענען נצארין, כדי צו מאכן א סוח צו דעם ״•צר הרע״, װאם זי פאדקערפערט, אבער צםוף פארציבט ער זיך אין איר און װעדט דער םאדערער םון דער באר־מטער ארטיםטין. נאך ״דאמאנטישער״ זענען די העצדן םון דעם ראמאן ״די אייביקע שטאט",י) װאם האט רעדשיינט בערך אין יאר 1901. די דאזיקע העצדן זענען םון אנהויב ביזן םוף אויםגעטראכטע. םיר זעען דא םאד זיך א ױננן פאצקם־טריבון, א פצאמיקן רעײאצוציא־ נער. דאם איז דער זעצביקער דזשאן םטאדם פון דעם ראםאן ״די קריסטן״, אבער פארצענפאכט. מיר זעען דא אזיך דעם םאיעסטע־ ט־שן פויפםט (די האנדצונג קומט פאר אין רוים). עם קומט פאר א קאמף צוױשן דעם פויפםט און דעם רעײאצוציאנער, ײעצבער װייזט זיך נאר ארוים אצם אוםנעזעצצעך קינד םון דעם זעצבן הויפט פון דער קאטויצישער קירך. דער אויטאר האט דא נענעבן זיין ״םאנטאזיע״ דאם ברייטםטע פעצד, די בדייטםטע מעגצעכקייטן, אבער די םביבה איז זױרכויס א רעאצע. כרי זי צו שיצדערן, האט האצ קע־ן א צעננערע צייט פארבראכט אין רוים. נאך מער־אויםגעטראכט זענען ד• העצדן, ײאם םינורידן אין האצ קעינם ראמאן, ײאם איז נעײידמעט דעם מאכמעדאנענטום. אבער כדי ריכטיק צו שיצדערן רי םביבה, װעצכע רינגצט ארום ד• *.) דטר ראוילטר ראװא\ איז אויך צעעאליטפיטטזז געװאר\ג אוי\> ייריטו, גטריױו\ פריטר ״רוד ראנוי•', דטרואך ״אוארכױזטיך••, לגװך ״רטװארוגייאוטרך•. — איב. זייט ד י א ג ט $ *** ה א ל א־ן ערטע־ פון 78 •אי א-ז געשטארבן דעד באקאננדע.־ און פא־ פוצעדע־ ענגצישער ש׳ריפטשטעצער האצ קעין, דעי מהב־ פון ד• ,ױערק ״ד• ד־כטער״, ״שקצאפן״, ״דער שעיר צעזאזצ״ און דעד־ הװפט פון ז עם באר־םטן ראמאן ״קריםטן״, װעצכע װעדן נאך עד ה־ום;עצ״ענט מ־ט דעם נרעסטן א־נמערעם. דער ציטעראטור־היםטאר־קער קאן, װ• מ•.־ ש״נט, ט״צן ד• אי־ע אומצאציקע ־אמאנען פאד ד• צעצטע 250 •אר אויף פאצגנדיקע פ•־;רופעס: 1) -אמאנען, א־ן װעצכע עס פ־נורי׳רן פאנטאםט־שע בא־אקטע־ן א־ן א דו־כױם אװם;עטראבטער םב־בה און םימואצ־ע. אפטמאצ האט זיך דעד אױטאר דערב״;עשטעצט אצם הױפטציצ דודכצוזעצן א•; װערק נעוױםע פ־צאזאפ־שע פ־אבצעמען, אן אנ־ דע־ש מאצ — .־יין־םאט••—שע, אפצאבע־״עע ם־טואצ־עם, און מע־םטנט״צ א־ז דאם בצױז נעװען צעקטור ״צום צ״טפאיטרייב״. א״נ־קע ־אמאנען — פ־צאזאפ־שע און סאט־ר־שע — זענען אפ־צו;עװא־ן אומשטע־בצעכע װערק, וױ, צמשצ, םוױפטפ ״ה׳ צױוערס ר״זעם״ אדער ײאצטערם ״קאנד־ד״. 2) ראמאנען, א־ן װעצכע ד• ־עאצע באדאקטערן זענען;עגעבן א־ן א ריין־פאנטאםט־שער םביבה. אזא אױ, צםשצ, דע פאם באר־מט װעדק ״ראב־נזאן קרוזא״, װאס א*ז דע־ש־נען א־ן עננצאנד א־ן •אד 1715 און אױ נאך עד הױם דאם באציבטטע װע־ק פון דער ױננט פון;אר דער װעצט. 3) רא־ מאנען, אין װעצבע עס װע־ן נעשיצדערט וױרקצעבע העצדן אין א וױדקרעבער, יעאצעד םב־בה. דע־ דאױקער ט־פ דאמאנען האט ױך צוע־שט באוױזן ם״ א־ן ע;;צא;ד, ס״ אין שפאניע. דעד ער־ שטער, װאם האט אננעשר־בן אזא ראמאן א־ן עננצאנד אױ;עװען ר־טש־א־דםאן, און ז״נע;צענצנדע נאבפאצנעד — פיצדיננ און םמאיעט, װעצבע זענען אן אן ערך נעװען טאצענטפוצער, װי דער ״פאטע־" ז״ע־ער. ד• דאױקע צװ״ ראמאנ־םטן פון דעם אבצנטן ■א־הונדע־ט וענען, בצי שום ספק, דע־ ״עײעדעםט״ און דער ״טש־מביאזא״ פון דעם עננצ־שן ראמאן, ד. ה. קיינעד האט זיי נ-שט א־בערנעשד־טן. א־ן נ״נצנטן און צװאנצ־קםטן •ארהונדערט זעען מ־ר אין עננצאנד א ר״ גצענצנד־קע ראמאנ־םטן, ײאס האבן נעשריבן פ־צ ״א־נטע־עסאנטער״ פון פיצד־ננן און םמאצעמן, אבער קײנמאצ האט דע־ רעאצױם דא נ־שט דעדנד״בט צו אזא קראפט, ײי אין םמאצעטם ״ראדעריק רענדאם״, ״פערענרין פיקצ״ און ״העספר• קצינקער״, אדעד, דערהױפט, װ• א־ן פ־צדינגם ״דזשאזעף ענדרױם״ און ״טאם דזאנעם״. און ענדצעך קומט דער פעדטער ט־פ ראמא־ נען: דאם אױ אזא װערק, א־ן װעצכן ד• פאנטאםטישע באראקטערן (ד. ה. פראםט פשוט אויםנעט־אכטע ט־פן) וױרקן אין א .־עאצער םביבה. א־ן םוף פון נײנצנטן יארהונדערט און אין םאטע אנהויב פון צװאנצ־קסטן האבן ױך א*ן ענגצאנד באװױן א נרױםע צאצ אזעצכע ־אמאנען. צוױשן די ־אמאנ־םטן, ײעצבע האבן געשריבן ד• דאזיקע װעדק, זענען ם׳רוב געײען טאצענטצאױקײטן, אבער דערםאר פיםיקע און;עא־בטע בעצ״מצאכות; אבער צײישן זיי זענען אויך נעװען נרויםע טאצענטן. דער כרעםטער צװישן זיי אױ;עװען דער אקארשט פארשטארבענער האצ־קעין. האצ־קע־ן האט געשטאמט םון דעם קציינעם, אומבאדייטנדיקן א־נזצ מען. דער דאױקער א־נזצ, וואם צינט פארווארפן אויפן איד־ צענד־שן •ם, פארנעמט א־נגאנצן א שטה פון בערך זיבן קיצאמע־ טער א־ן דער בר״ט און בעדך פערצן קיצאמעטער א־ן דער צעננ. ראם פיצעצע אינזצ איז באװוינט ם־ט א באםעצקערוגנ, װאם רעדט אױף אן ארכא־שער שפראך, וואם קיינער פארשט״ט נישט, עס פארמאגם אן אודאצטע קאנםמיטוציע. א־צט אױ דאם אינזצ אינ־;אנצן פא־בױט מ*ט האטעצן, ײעצכע װערן באצעבט בצויז אום זומער. ד■;אנצע באפעצקערונג ״צעבט״ בצויז פון די נעםט. א־ן זיין פריםטער ױננט איז האצ־קע־ן געװען א צעדער אין מען, נאכדעם א־ז ער איבערנעםארן קיין ציײערפוצ, אײעקגעװארפן דאס צעדעריי און אננעהױבן צו שטודירן ארכיטעקטור. שפעטער האט דער ױגגערמאן נעפרוײט דאס מזצ א־ן זשורנאציםטיק און זיך