Literarishe bleter · 1931-09-18 · 38 (18.9.1931) · p. Seite 733

זײט 733 9 ליםטראריפוע בלטזער גזזז. 38 (385^ איבערנעמענדיס די רעזשי, האב איך נעםילט רי גרויםע םאראנטװארטאעכקײט, װןום איך נעם אויף זיך, און כדי צו קאנען זיך איננאנצן איבערנעבן די רעז׳םי־ארבעט, םאענ איך נעטען םאר זיך ד• קצענערע דאצן, אדער אינגאנצן ניישט ׳םפיצן אצײן, נאר האבן אין זינען, אז דער אצנעםײנער צוזאםענ׳טםיצ זאצ ׳שטײן אויןז דער קינסטאערי׳טער הויך, און דעריבעד איז אונזער טעאטעד ׳טםע־ טעד באװוםט נעװארן אין דער גאנצער װעצט אצם דער בעםטער אכםאםבצ־טעאטער. די דריטע קאםיםיע האט דערװײצ נעהאט די גריננםטע אר־ בעט... װײל װענן דינגען א טעאטער־צאקאא איז נאך געװען צו־ םרי צו רעדן, כצ־זמן מיר האבן נאך ניינזט נעקראנן די דערלויבניש םון בירנערמײםטער. םיר האבן נעדארםט װארטן ביז די יטטאט װעט צוריק ארײן אין איר נארמאלן צעבן. אבער קאן םען ז־ך װען עם איז דערװארטן אויך אזא זאך, װען די ׳נזטאט איז אקופירט םון שונא?... אםת, די ד״טשן האבן נענומען מאבן ארתוננ אין יטטאט אויױ זײער שטײנער: אײננעפירט ׳עפײז־קארטן, רעקװירירט אצ־ז, װאם ס׳האט זיך געאאזן: בהמות, פערד, הינט, קופער, מע׳ש, מעבצ, אםיצו רי נאםן־םרויען... זײ צונויפנענומען פון די ״הײזלעך״ און םון די גאםן, און זײ פאנאנדערנעםארטירט אויך ררײ קאאםן, און אױםנעהאנגען גרויםע שיאדן אויך די ״בארדעא־אניםטאאטן״ מיט רי אויםשריפטן: ״נור םיר אםיצירן״ — ״נור פיר םאאדאטן״ — און — ״נור םיר צױויאע״. אויך די פאר טעאטער-נעבײרעם האבן זײ צונענוםען, און באזעצט סיט דײט׳שע ביאיקע אפערעטן־טרופעם. אבער צו א נארםאאן אעבן איז נאך װײט נישט נעקוםען. דאך האבן מיר נעפרװוט גײן צום גראבן רײטש ם־טז צו־ שניטענעם פנים, צו קרינן רי צונעזאנטע דעראויבעניש. דער בירגערמײםטער האט אונז באנעננט מיט א פי־אגע.־ ״זאנן זי ביטע, װיםיא ױדישע שוישפיאער האבן זי היר אין וזיאנא?״ םיר האבן געענטםערט, אז אין װיאנע נעם־נט זיך בײ א פוםצן פערזאן, און די אאע װעאן שפיאן אין אונזער טעאמער. דער צושניטענער פנים האט זיך צעשמײכאט אזן באװײזמ אונז, אי ער האט שוין דערהאאטן בײ דרײםיק ״ביטעם״ םון םארש־ידענע פערזאנען צו עםענען ײדישע טעאטערם, און אין יעדער ב־טע זענען אננענעבן צו 30—40 פערזאן אאם שוישפיאער. ״ױי עם װײזט זיך אוים — זאנט דעי־ דײטש — זענען אאע װיאנער ײדן שוישפ־אער, טא פאר װעמען װעט איר שפיאן?" װי עם האט זיך ארויםנעשטעאט, האבן א סך ײדן, דערװיםנ־ דיק זיך םון אונזער אויפטו, א טראכט געטון: קײן פרנסה איז םײ װי נישטא, צו װאם כאפן זיך איצט איז נישטא,םײדן זיך פארנעמען םיט שמונא... איז אבער א ריזיקע זיך אנצוהויבן מיטן דײמש. אפשר נאר פרװון דאם םזא אין ײדיש־טעאטער, װערן אן אסטיאי, װארום װער האט עם אין ז״ן אעבן כאטש אײן מאא נישט םארםאםט אידער, אדער געשפיאט טעאטער... אזוי וזי דער בירנעדםײםטער האט זיך קײן עצה נישט נעקאנט געבן, װעםען םון די אאע קאנדידאטן צו געבן די עראויבעניש, האבן םיר אים נעראטן אנצופרעגן בײ ד״ר װינאדסקי און שאבאד, װעאכע זענען נעװען באשטיטט אאם טיטנאירער אין שטאט־םאר־ ודאאטוננ. דער בירגערםײםטער האט אונזער עצה אננענוסען, און עם האט נישט אאנג נעדויערט, װי םיר האבן נעקראנן די קאנצעםיע אויױ דער האנט צו עםענען אין װיאנע א ״ריש טעאטער אוגמערן ינאמען: ״םארײן םון ״דישע דראמאטישע אסטיארן אין װיאנע״ ןהוזפיך עװוװ,) טעאטערן דער אזוי־נערוםענער װאאינער דיאאעקט. כאטש אין דער אטתן האט מען גערעדט און מען רעדט נאך הײגט אויך אין ײדישן טעאטער אויױ אאעראײ דיאאעקטן. ׳ איר הערט זײער אפט, װי דער טאטע רעדט א םויאישן ײדיש טיטן ״יאך״ און ״עט׳ז״, און די םאםע רעדט נאאיציאניש ״עך״, ״סעך״ און רי קינדער — א נראדנער אדער א ביאאיםטאקער ײדיש, עם װענדט זיך םון װאנען רי אקטיארן שטאמען. קײנער אײגט נישט אויױ דעם קײן אכט, און ניט זיך נישט די סאענםטע מי דאם אוים־ צובעםערן. טיר האבן דורכוים נעװאאט אײנםירן אן אײנהײטאעכע שפראך, און נאך א פאר באראטונגען מיט אונזערע איטעדאטן־םרײנט, איז באשאאםן געװארן צו באגוצן דעם איטװישן דיאאעקט, אבער נישט װי עם װערט נערעדט אין רי װיאנער גאםן: ״םאבעם נאכן צאאנט האט םען נעםאםן אםן הײכן םאאםבארנ...", נאר שטרעננ אפהיטן דעם איטערארישן ײדיש. ״רעדן אזוי װי םען שרײבט״, איז אננע־ נומען נעװארן אאם הויפט־פרינציפ. עם איז אבער נישט אנגעקוםען אזוי אײכט אײנצוםירן אן אײנהײטאעכע שפראך, װײא די מיטנאידער זענען נעװען פון םאר- שײדענע נעגנטן, און א פאר פון זײ האבן בכאא געדעדט א שאעכטן ײדיש — מיט א שארםן רוםישן אקצענט, און אםיאו די ראאן פאר זײ האט םען נעםוזט אויסשרײבן םיט רוםישע בוכשטאבן... עם האט אםיאו נעהאאטן דערב״, מ׳זאא זײ נישט נעבן סײן ראאן, ביז זײ װעאן זיך נישט אויםאערנען צו שרײבן און צו רעדן א נוטן ײדיש, אבער נראר זענען זײ נעװען םון די םעיסערע אסטיארן, און בײ אונזער ארעמקײט אין קרעםטן האבן םיר געמהט זײ םארנעםען אין רי ערשטע םארשטעאוננען. צו זײער שבח םוז נעזאגט װערן, אז זײ האבן זיך טיכטיק נענוםען אערנען ײדיש און גאר אינניכן האבן ז״ באהערשט די ײדישע שפראך, םואקום. איך בין אויםגעקאיבן נעװארן אאם רעזשיםער און קינםטאע־ רישער אײטער, וױיא אויםער מיין צען־יאריקע רעזשיםערישע פראס־ טיק אין קאװגער דראםאטישער געזעאשאםט, האב איך נאך פאר־ םאנט געװיםע בינע־קענטעניש און טעאטער־קואטור, ארבעטנדיק א אעננערע צײט אין פארשײדענע רוםישע און פויאישע טעאטערן, אונטער באװוםטע רעזשיםעדן, אאם קונםט־מאאער. מײן ארבעט איז באשטאנען נישט נאר אין צוגרײטן דעם רעזשי־בזך, אזיםאדבעטן םיזאנסצענעס אזן אנםירן םיט די פראבן, איך האב אויך נעדארםט אויםםירן די נאנצע טעכנישע ארבעט, זוי: מאאן די דעקאראציעם, באזארנן די נויטיסע םעבא, רעקװיזיטן, בוטאפאריע, קאםטױמען און אםיאו גריטירן די אקטיארךאנםאננער. נאר די הויפט־ארבעט איז באשמאנען אין אערגען די אקטיארן שפיאן: נ״ן, שטײן, רעדן און באװעגן זיך, װײא די םערהײט האט נישט נעוװםמ םון די עאעמענטארםטע רענואן פון שוישפיא-קוגסט, כאטש זײ האבן שוין א אעננערע צײט נעשפיאט אאס אמאטארן. אין יענער צײט איז ״רעזשיםער״ בכאא נעװען א םרעמד װארט אין ״דישן טעאטער, מען איז נאנץ נוט אויםנעקוםען אן א רעזשיםער ,מ׳האט אםיאו נישט געװוםט, װאם דאס איז פאר א םין באשעםעניש... די צוױי װיכטיקע טענטשן אין ײדישן טעאטער זענען געװען און אויב איר װיאט, זענען נאך איצט אויך — דער םופאאר און דער ריריגענט. דער םוםאאר איז דער ״אוטצאני יעווריי״, ער םאד־ ט״טשט די פיעסע, איבעדהויפט די שװערע עברי, די העברעישע װערטער... אין די טערםטע םאאן איז ער אאיין דער םארםאםער און דער ״ריכטער״ (אדער דעד איריק־שרײבער, װי ם׳רופט עם. אין אטעריקע), און דער דיריגענם איז דער םוזיקאאישער אוים־? טײטשער. ז