Literarishe bleter · 1931-09-11 · 37 (11.9.1931) · p. Seite 719

רױזמראריבוע ברעוזער 1\גז. ד3 (384\ די פרעמיערע אינם נײעם װארשעװער דראמאטישו טעאטער רבי ד״ר זי<5בער, רראםע איז 3;אקטן (4 בילרער) םון ש א ום א ש. — רעזשיםער ם. װײכערט, דעקאראציעם — װ. װײנטרויב, םוזיק — ה. קאן. ״די׳שער ארטיסטן־פאר״ן אין פויאן. דראםאטי׳נזער םעאטער, הינםטאעדי׳שער אנםירער — ר״ר םיכאיל װייכערט. װארשע, ״ע׳ציזעום״. — \רװ\ וזירעיפטרד — יע?ב 5\ררענרער ריאנא בתנזטנפעלר -װרינז רא\ע\ פערזאנען: -אברזזנז נזארעװנזזןי מר. םוקם - —?רארא נזעגאראוזינזננז --רזזר זזארנינור -רזד בירנבזינז טר. זוצצבערנ ■ מם. אצטמאן - םם. זעצינםעדר רעװרענד ר״ר םאצאמאן זילבער- קאארא זיצבער, זײן םרוי- רעבעקא זיצבער, זײן מוטער- םר. רובינ׳שטײן- טרעםן זיך. אין ״רעװערענד זיצבער״ זענען די עטצעכע טיפן קינסט־ צעך צונויפנעבראכט, זיי רעדן װערטער װי אוױי ־םטאאצן, זיי םא־ טערן זיך און האבן אצײן קײן הנאה נישט םון דעם געראנני (םא,־׳נ)אםן זיך אדער דעם קעננער װייטיקן איז אויך א גרויםע איידנ׳׳זאםטצעכע הנאה!). האב איך זיך איצט יםוין נישט םאראאזן אויױ דעם א״נדרוק, װאם רי פאד׳םסעאונג האט אויך מיר נעםאכט, און איבעדגעאייענט רי דראםע. און עם איז םיר געװארן קאאר, אז דער ׳שטאף גוםא איז צו א נעקינצאטער און אננעצוינענער. עם טרעםט אםט, אז די דעז׳טי, די ארט׳םטן באוױיזן אד״נצו־ באאזן אעבן, באוט אין די סכעמאטישע םינורן. אט באויז אין נע־ צייאטע מאמענטן האט א. םארעװםקי ארויםנעשאאגן םון זיך מענטשאעכע טענער און מאטױון (דאם איז געװען, אמשא, אין רריטן אקט, אין עױטטן ביאד!), דאן האט ער אויםגעאעבט, און רער עואם אין זאא האט אויםגעאעבט. עם האט זיך נע׳נזאםן דאן דער געהײמער קאנטאקט צװישן זאא און בינע. נעװען אויך א פאר קורצע מאמענטן ביי קאארא םענאאאװיט׳נ), װען זי האט אויפנע־ הערט צו זאנן רי שװערע עברי םון דער פיעםע און אננעהויבן ארויםצוםאיםטערן איינענע װערטער־װײטיקן. אבער אין אאנעמײן, אינגאנצן גענומען, האט דאם שפיאן זיך נישט דערהויבן װייט אי־ בער דער פיעםע. נעװים: אין אמעריקע, אין מערב־אייראפע קאנען זײן אזעאכע םיגי טיפן־געשטאאטן װי רעװערענד ד״ר זיאבער, אבער אויך אט די נייע מענטשן־״דן װאקםן אוים אין זייער םביבה, און זענען נאטיראעכע געװיקסן אויף זײער באדן. ר״ר זיאבער איז א ראבי־ נערם א זון, ער זעצט םאר ייין םאטערם שאיחות, ער האט םאר זיך אן עדה, ער האט א מיםיע. נאכמער האט בארארםט ארויםטרעטן םאר אונז קאארער די אאטע זיאבער, װאם דער רעװערענד זיאבער זאנט אויף איר, אז ״אאץ האב איך גענומען םון איר, אאעס, װאם איך פרײדיק — זענען אירע װערטער״. אבער אש האט עס נישט יאװיזן, און א פיםימא שוין — די ארטיסטין רהא האאצעד. אמת, זי זאגט טאקע אזעאכע הויכע װערטער, װי ״אין מיין אײב צוזאמען םיט דײן אעבן האב איך ׳נעטראנן די ברכות פון םענטשאעכער טוננט, װאס איך האב םון רורות אײנגעזאפט אין מיין באוט׳/ — אבער די ווערטער דערגײען נישט צו אונז נישט פון בוך און נישט םון דער בינע! פונקט װי נאך א םך םראזן, װעאכע זענען םאר- באיבן הענגען אין בינע־חאא און זיך נישט ארייננעטראנן אין זאא און נישט נערענט, ינישט באנײםטערט, נישט אננעצונרן. ד״ר ז״'־ בער רערט םיט דעם מוזיקער רובינשטײן (דוד בירנבוים האט אינ־ נאנצן אװעקגעהרנעט דעם אזוי אויך באאםן, נארנישט־זאננדיקן טיפ!) װענן ידער קאנסערװאטאריע, װאם יענער גײט נרינדן אין דער שטאט, און ער זאנט: ״איך נאויב, אז אזא אנשטאאט װאאט געװען םאר אונזער שטאט א נרוים נעװינם. א שיינער ארנאמענט״. אדער ״איך ווײם װי אפצושאצן אייער קואטורעאע אינםטיטוציע, װעאכע איר װיאט פארםאאנצן אין אונזער שטאט. דעם אײנפאוס צו שענערס, צו בעםערס, װאם זי װעט האבן אויף אונזערע איינוװינער׳/ קאארא זאנט: ״יא, צװישן מיר און דעם מאן דא עקזיםטירן אויך אנידערע באצױננען װי ריין־מוזיקאאישע!״ אדער די םוטער זאנט צום זון: ״םארנעם נישט די שטעאוננ, װאס דו ביםט שואריק דײן בארוף!" אדער ר״ר זיאבער זאגט צו זײן מוטער: ״איך בין סיר נישט באװוםט, מוטער, צו האבן נעטון עפעם אזעא־ כעם, װאם זאא םיך באדויבן םון םײן דעכט אזיםצוםידן מיין נײםטיקן אםט. װײםטו, אםשר, װעגן עםעם אזעאכעס?" אדעױ קודם־כא: דער עצם םאקט, װאס אין דער איצטיקער שװערער צייט, ביי דער ארוםיקער םארצװייפאוננ האט דער ארטיםטן־םאריין נענו־ מען אויף זיך די שװערע אאםט םון א ״דישן דראםאטישן טעאטער און אייננעאאדן א שטענדיקן קינםטאערישן אנםירער, — דער עצם םאקט דארף היים באנריםט װערן. אאע פריינט םון יידישן טעאטער װעאן פיאן די נרויםע אחרױת פאר אט רעם נייעם טעאטער־בנין. דער ײדישער ארטיסט רורך זײן פארײן האט שוין אריינגעטראנן גרויםע םוםעם אין דעם טעאטער און איז נרײט צו טראנן די אאםט אויך אויף וױיטער. װעט ער געװים נעםינען מיטטרענער, מיט־ שאםער. און װענן דער פיעםע: צוריק מיט עטאעכע יאר האב איך נעהערט שאום אשן םאר־ אײענען אט די דראםע אין אן עננן קרייז פון ײדישע שריםטשטעאער. דער אײנדרוק איז דאן נעװען: אן אינטערעםאנטע דדאםע, זואס פירט ארוים עטאעכע נײע יידישע געשטאאטןן אן אינטערעםאנטער געראנגא צװישן די דרײ הויפט־טיפן — ד״ר זיאבער, זײן מוטער און םרוי; פדאבאעם: םאן און םרוין מענטש און רעװרענד, ערע און נעםיאן, זינד און רײנקײט, דאגמע און הארץ; א פיעםע, װו עם זענען דא זינער און באזיגטע, — הכאא א נעװירבא םון כוחות, נא־ טורן, נעראננאענישן, — שטאף םאר קינםטאערישע םארקערפערונ- נען און אנטפאעקונגען. דאס איז נעװען דער א״נדדוק נאך שאום אשם אײננארטיקן, אויםגערענט־באנײםטערטן םאראײענען זײן דראמע. װײזט אוים, אז מען טאר קײנמאא זיך נישט םאראאזן אויף אזא םין אײנדרוק. דער אויטאר װירקט אםטמאא צוםיא מיט זיין פערזענאעכקײט נוםא אויף דעם צוהערער, םונעםטירט אים (אםט־ מאא — אויך אויף א םארקעדטן אוסן!). מען םארזעט דעריבער שװאכע ערטעד, מען באסעדקט נישט קיין באויזן. אנדערש איז נעװען דער אײנדרוק פון דער זעאבער פיעםע אויף דער בינע. דא האבן זיך זײער בואט ארויםנעװיזן די םעאערן םון דעם װערק. קודם־כא — די נעקינצאטקײט םון די הויפט־העאדן. די רײד קומען נישט אדוים פון די טיםענישן פון די העאידנם הער־ צער, נאר די רײד זענען װי אננעקאעפטע םון דרויםן. די העאדן זענען נישט אויםגעװאקסן אין א םביבה, נישט םארװארצאט אין א באדן, נאר זענען אויםנעטראכטע, אריבערנעםאאנצטע. אםיאו רי אאטע מיםעם רעבעקא זיאבער, װאם איז דא די היטערין םון דער דורות־ירושה, װאם ״פארטרעט דא דעם צד םון גאט׳/ װאם ניט אכטוננ אויף דעם ״כםא הרבנות״, איז עפעם א םדעמדע נעשטאאט. אויך ד״ר זיאבער, — װאס האט דא ״אויםצוםירן א גייםטיקן בא־ רוף׳/ ״א נײםטיקן אמט׳/ — איז א םרעמדע, נישט־ײדישע, אומ־ נאטיראעכע נעשטאאט. קאארא, רובינשטײן, די םרוי אאטמאן זענען בכאא נאר אננעצײכנט, באויז םכעמעם םון מענטשן און נישט קיין אעבעדיקע מענטשן. איך רערמאן מיך אן אן אנדער דראמע, װאם איז ענאעך אין אאנעםײן אויף ״רעװערענד יד״ר זיאבער׳/ כ׳מײן בערנארד שאום ״קאבדידא״. — יענע פיעםע איז םעםט םארבונדן מיט רער ארו־ מיקער םביבה. יערער שטריך, יעדע קאײניקײט אין שטוב, אין רי פארהעאטענישן, אין די שמועםן שטאמט ארוים םונם עצם־מהות פון ממשותריקן אעבן, םונם נעראננא םון קעננזעצאעכע כוחות און :אטורן. דארט זענען די קאנפאיקטן אננעװאקםן אין אויף פון דורות און זײ ברעכן אוים, זײ מוזן אויםברעכן בײ זײער צוזאמענ-