Literarishe bleter · 1931-09-11 · 37 (11.9.1931) · p. Seite 718

^3' דיסיברארױבס ביוז<ז(ן\־ וגצז. דג (*138 9 צעזער יוןזאט זיך נעסאנט אײכט ב*נײז• ײ$ם םאר ׳טייכות האט, צמשצ, סיט װיםנשאםט אזא באםערסוננ םונם איבערזעצער ײענז דער ײדישער רעציניע און בודיזם: ״דורך דעם םארגלײך טיט בו־ דיזם װערט באזונרעדם קלאר, אז דער מאראיצישער נעזעץ האט קײן קױם ניטש, אז דעם באגריף םון אײז־אי״נציסן גאט, ד״ה א1 ײדישקײט׳/ (?). (111, 62). דערקענן האט מםתמא םארזעז דער איבערזעצער ריבטיקצושטעלז םאלגנדיקע טעותים םון ײעלםן בנוגע דער ײדישער געשיכטע: ײעלם האצט, אז רי םעגיקיער (פנענים) האבן זיך אויםנעטישט םיט ״יז נאכדעם, װי זײ האבז םארלוירן דעם אנשםאר איז קאר־ טאנא און צור, אוז אז זײ האבז דאם געזאלט טאכן םון ײדן א יואנדצם־םאצק. װי מיר ײײםן אבער, זעגעז רי ײדן אין אלטערטום, אחוץ דער שטאט אלבםנדריא, בכצל נאך נישט באקאנט געײעזן, ײי א האנרלם־םאלק, רער איבערנאננ צום האגדצ אלם הויפט־ באשעםטיקוננ איז ערשט םארנעקומען אינאנהײב םון טיטלאלטער. ײײטער האט ײעלם א טעות, ײען ער טײנט, אז די נרויםע ײדישע ישובים אין פוילן און אין רוםלאנד שטאםעז אפ םון די כאזארן. אפיאו די יעניקע ײדישע היםטאריקער, ײעלכע האלטן, אז די כא־ זארישע עמינראנטן האבן נעבילדעט דעם אנהײב םון א ײדישן ישוב אין רי לענדער םון רײםן און פוילז, זעגען אבער נישט טםופק אויף קײן רנע, אז דער ׳דאזיקער עלעמענט איז נעװעזן םארשװיניתדיק תלײן אין צאל לנבי די שפעטערדיקע יידישע אײנ־ װאנדערער םון דײםשלאנד, בעמען און אוננארן. זײער פלײםיק און קארעקט איז די ײדישע שפראך םון דער איבערזעצונג. דײקא רערםאר איז םדאי זיך אפצושטעלן אויח איײ ניקע חםרונות, בעיקר ציטװישע פראװינציאנאציזמען. אזוי איבער־ הזדט זיך, צטשצ, אםט דער וױיבצעכער ארטיקצ, דארט <װ עם דארח זײן דאם נעוטרום אדער רער םין זכר. דער איבערזעצער אין נורם ״די רײטשצאנד, די םיםטעם, די פראבצעם״. םאראן רוםי- ציזםען און פאצאניזטען: ״איזדעקעײעט״ אנשטאט נעחוזקט, ״מישענינע״ אנשטאט ערב-רב, ״טשיקאות״ (אינטערעםאנט), ״מאיאנטעק״ (ניטער), ײעדציס (צויט), ״פאװאציעדית״ (פאמעצעכ־ דיק) אד״נ. אן אוםנײטיקער העברעיזם איז, צמשצ, דאם ײארט בראשיתדיק אנשטאט פרימיטױו. םון םאזע דאחי זײן צשון־רבים פאזן און נישט פאזיםן, פונקט אזוי װי םון טעזע טעזן און נישט טעזיםן (דער ציידער אםט־נעברויכטער רבים טעזיםן, םאזיםן ײאצט נאך דעמאצט נעהאט א בארעכטיקוננ, ײען טען ײאצט באנוצט אין צשון־יחיד ״טעזים״, ״םאזיס״, צויט דער נריכישער ענרונג). נרי־ בישע װערטער, ותצכע ענדיסן זיך אויה ״אם״, באנוצט דער איבער־ זעצער מימ דער צאטײנישער ענדוגנ ״ום׳/ צםשצ, אנטראםאם, בײם איבערזעצער ״אגטראפום״. דאם זענען אצץ אבער נאר אוים־ נאמען, ותצכע שײאכן נישט אפ צחצוטין דעם אײנדרוק םון דעם קערניקן, זאםטיקן יידיש םון דער איבערזעצוננ. ב ר י ו ו ־ ל א ם ס ן —־איציק מאכגער. (שטאם?) אנגעקומען פאר דיר פ־ן ״*ו־ קונפם״ אן אנװ״זונג אוױ• 18 דאלאר• שיקם *ו א באשםעםיקונג *ו באקומען דאש געלמ פונם נאנק• — אלן• (מעזריםש)• — די לידער זענען זייער םײאך. די מענות צו מענםשן, *ו פריינם וענען גאנץ־געדשכטע. אבער *ו לידער חאט עם נישם1 — ש• ד״ (טישעוויץ). — שיקן אן געלנא ליידער׳ אוססעגלעך• שלעבםע געשעפםן. — מ■ ל• (דאבראטיל)• — ש. זאדאמב איז נישטא אין וואדשע• — ײ• שפיגעל (םםדי). — אייעד בריוו איבערגזדאיקם *ו ש• ניגער. זײט_718ן טער װי א שטיק פאפיר. דער פאדבאם םון אנשצום פון עםטרייך?זן דײטשצאנד כאהאקטעריזידט צויט זײן מײנונג, צום בעסטן רי ציגנערישע פראזעאצאניע ותנן זעצבםט־באשטימוננם־רעכט םון פעצקער. באשטימען מאנדאטן אין די אויםער־א־־ראפעישע צענדער האצט ער פאד א דורכזיכטיקן שװינדצ, ותצכער דארח םארדעקן רי דויב־פאציטיק פון אנעקםיעס. ותנן די סאנפערענצן, ותצכע נעמען אן שײן־קצינגענדיקע רעזאצוצ־עם װענן הומאניטארן אוםן פון מצחסהחפירן, זאגט ותצם: ״עם װאצט בארארפט זײן סצאר, אז אויב א געזעץ קאן אזוי װײמ באהערשן די קרינ־פירוננ, אז עם קאן פאדביטן צו כאנוצן א װאסער עם איז שאעכטן קריגם־טיטצ, קאן עס דאך גובר זײן דעם סריג אזויםיצ, אז עם זאצ אים איננאנצן פארביטן״ (¥1, 146). םאר רער עיקרדיסער אויםנאבע פון זײן װעצט-נעשיכטע האט ײעצם נעהאצטן אנצװוײזן ״די װײטעדדיקע פעדספעקטיײן פאר דעד מענטשה״ט״ און אזוי צויטעט טאקע דאס קעפצ פון רעם צעצטן קאפיטצ. די יםודות פון דעד צוקונפטיקעד נעזעצשאםט זעט עד אין א טין פארבינדוננ צײישן םאציאציזם און פרױואטער אונטער־ נעמונג. א זעצבםטפאדשטענרצעכקײט איז אויך, צויט זײן מײגונג, דאם אנטשטײן םון אן אונױועדםאצעד ותצט־מצוכה, װעצכע װעט זײן אויסגעשפרײט איבער דעד גאנצער ערד. דעם אונױוערםאציזם האצט עד בכצצ פאר דעם ײיכטיקםטן נעזעץ, ותצכעם מיר קענען ארויםצערנען םון דעד װעצט־נעשיכטע. די פאדװירסצעכונג םון דער דאזיקער ניתד םאציאצער ארדענונג שטעצט זיך װעצם פאר קודם־ כצ װי א דעזוצטאט פון ריכטיקעד דערצױננ און פון... פצאנמעםיקע אויספארשוננען םון נעצערנטע. די רעװאצוציע האצט ער פאר א צעשטערנדיקער קאטאםטראפע פאר דער מענטשה״ט... נעטראגן פון א ר״כער פאנטאזיע און םון א מעכטיקן פאעטישן שװונג איז די פארענדיקוננ פון ותרק, די באשד״בוננ םון דער צו־ קונפטיקער מענטשה״ט און איר פארגצײך טיט דער הײנטיקער. ״הונדערטער דארװינם, בעקאנם און העסםצים זענען אין די צעצטע 300 יאר געשטארכן אומײיםנד א־ן כאצופקעם... בצויז די נײסט־ צאזיק״ט פון אונזער איצטיקער דעפרעםיע פארבצענדט אונז אזוי, אז מיר זעען נישט די קצארע אנײײזן פון אונזער שכצ, אז אין משך םון עטצעכע דורות קאן איטצעך קצײן צאנד־שטעטצ ותרן אן אטען, איטצעכער מענטש זײן אײרצ נעבוירן און געזונט אין קעדפער און נשטה, די נאנצע יבשה, דעם מענטשנס אוצר־נרוב און די װײטסטע געגנטן םון דער ערד זײן שפיצ־פצאץ׳/ (¥1, 199). ער םארגעסט נישט אםיצו ותגן דער באצױננ פון טענטשן צו חױת אין רער צוקונםטיקעד נעזעצשאפט: ״מיר װעצן זײ נישט אויםשעכטן, זײ דארםן ײערן אונזער םרײנט, די דאזיקע פאטעטישע באשעפענישן םון נידעריקן מין: זײ זענען נישט קײן שונאים, װאם מיר האבן פאר זײ מורא, נישט סאנסורענטן און נישמ שקצאםן, אין ותצכע םיר נײטיקן זיך׳/ (¥1, 203). דער נאמאדישער דראננ, צויט װעצםן דער איידצסטער עצעמענט אין אונזער נשמה, ותט אין דעם דאזיסן םאציאצן םדר ערשט רעכט זיך קענען אנטװיקצען. ״עם װעט זיך אין אונז דערװעקן דער דראננ םון דער נאטור, םרי־ ציננ און האדבםט, אויפצושטײן און צו צאזן זיך שפאצירן איבער דער װעצט״- װעצם דער םאנטאזיעםוצער אוטאפיסט שטײט מיט א היטצ העכעד םון װעצםן דעם געשיכטע־טעארעטיקער און אװדאי םון װעצםן דעם פאציטיקער. ידער איבערזעצער ז. קאצמאנאװיטש האט אויך צונענעבן צום װערק זײנע באסערקוננען, ותצכע זענען נונע כטעט אויסשציםצעך די יידישע נעשיכטע. בררך-כצצ זעגען די דאזיקע באמערקונגען ריכטיס און נײטיק, פאראן אבער אויך אזעצכע, אז ותצכע דער