Literarishe bleter · 1931-09-11 · 37 (11.9.1931) · p. Seite 717

ש ל,(ז(1ח>ו,(8(1 388873 7331^ 37 1*38^ זײט 717 װעלט־געשיכםע צײט געװעזן גישט סער װי א גדופע אומ־ויסע, שטיםערישע ײגג־ אעך, װאס ק^נען אטאא #גמאכן א שריסה, — און עטלעכע םון זײ טאסע... פשוטע גנביס״ (ע, 257). באזונרערס איז װעלם אומ־ דערמ״דאעך אין אויםוױיזן די אוכסארדיגטע, צעבלןזזענע בארימט־ סײט םון גאפזדלעאן, װעלפער איז, לויט זײן מי״נונג, נישט םער געװעזן װי אן ענאיסטישער סאריעריםט און אװאגטוריסט, אן א שום ברײטערער פאדיטישעד פערםפעהטװו. שוין אין דער היזדמה באםערסט ער, אז אין דער געשיכטע־שר״בוגנ אין הוגדערט יא־ ארום ״װעאן גאך סאדל אין צעזאר פיגורירן װי גרויםע מעגטשן, און גאפאאעאן װעט ז״ן אײננעשרוםפן צו דעלאטױוער אומװיכ־ טיקײט, םון רעםזעאבן שניט װי מוםאאיני און א־גטעאעסטועא גידע־ ריקער פאר גאפאי׳עאן דעם זזז־טן״. (כדאי צו באםערקן, אז סארא םארקם ראט דװקא געהאאטן גאפאיעאן דעם 111 פאר א קא־ םעדיאנט, װעאכער האט אוםנעאומפערט נאכנעקר־מט נאפאאעאגען רעם ז־טן). ד• אאע םאוכה-םעגער האבן אויט װעאם םײגוננ נאר דעד־ פאר נעקאגט ברעגגען אזויםיא צרות אויך דער םענטשהײט, װײא עם האט זיך זײ אײנגענעבן צו םארשפרײטן אין פאאק א מין משוגחדיקע ״מאוכה־מיטאאאג־ע״. ״אײגה״ט פון איטאאיע״, ״העגעמאגיע םון פר״םן״, ״נדואה פון פראנקרײך״, ״די באשט- םוגג פון רוםאאנד״, פאד דעם — זאנט װעאם — האט מען מקריב געװען נאגצע דורות, םיאיאגען םעגטשן״. עם איז גאר צו בא־ דויערן, װאם װעאס, װעאכער אנטפאעקט אזוי שארפזיגיק דעם אמתן תוך םון דער ״םאוכה־מיטאאאגיע״, םאאט אאיין אדײן אין א מין ״מאוכיה״־סאביגעט׳מיטאאאניע״. װי אנדערינזױ־ען קען מען עם אג־ רופן, אויב װעאם מאכט פאדאגטװארטאעך פאד דער נאגצע־ פאי׳י־ טיק פון 19טן און 20טן י״ח, און אויך גאטיראעך פאר די באוטיקע מאחמות די שאעכטע םענטשן, ד• מאובה-םעגער — מיניםטארן, און איז נישט ביכאת אײנצוזען, אז די דאזיקע ״פאאיטיקער״ האבן נעהאנדאט אין די אינטערעסן םון די בודזשואזע קאאםן פון ז״עדע אענדער, אױםפירנדיק געטרײ דאס שאיחות, װאם איז זײ איבער־ נעגעבן געװארן? די אויםריכטיסע עמפעדוגנ םון ײעאםן אויױ רי ״ב״זע מאוכד־מעגער״ איז גאר א באװײז, װי אגמעכט־ק ער איז אויפצוקאערן געשיכסאעכע פראצעםן אן אינדיײידואאיסטיש־מארא־ איזאסאדישע געשיכטע־באטראכטוגג, יװעאכע װיא נישט װיםן פון קײן קאאםן און פון ק״ן אײזערנער געזעצםעסיקײט פון קאאםן־ אינטערעםן. אין רי קאפיטאעך, װעאכע באהאגדאען די אקטועאע נעשיכ־ טע פון די ייעצטע יאר;, שפארט ײעאם נישט קײן קריטיק דעם םאצ־אאן און פאאיטישן מצב פון דער הײנטיקער צײט. װענן דע־ םאציאאער פראנע האאט ער, אז ״אונזער ציװ־איזאצ־ע מוז זײן מםוגא צו םארעגטםערן דאם םארפאאנטערטע פראבאעם פון קאאר־ דאנירן הארעװאניע און נאיק... ארער זי װעט עינד־קן מ־ט א סאטא־ סטו־אםע, װי די דוימישע איםפעריע״. די פעאקער-אינע א־ז א שיאדיי אן א שום װירקאעכעד םאכט, און איר פרינצ־פ פון אײנשטים־ק״ט דערמאגט װעאסן אן דעם ״איבערום װעטא״ םון דעם אמאאיקן פויאישן סײם. אויםן בײשפיא פון דער מאחמה צװישן טערקיי און נריכנאאנר ,װעאכע א־ז אויסנעבראכן נאך דער פארעגדיקונג םון רעיר װעאט־םאחמה, באװייזט װעאם, אז די טי־אסטאטן, װעאבע אגטשפרעכן נישט דעם םאקטישן כוחות־םארהעאטעג־ש, זענען נישט ד״דיד. סזןז׳? עד / ו זז> ד ש ע העדמעדם װעלם 111 נישט געקוקט אויף דער דאזיקער םאאשער נעשיכטע־ טעארעטישער שטעאונג, םארמאגט דאך די װעאט־נעשיכטע םון װעאםן אראגק דער טיפער קינסטאערישער א״נטויציע םון מחבר, װ• אויך אראנק ז״ן איי׳דעאן אידעאאיזם, פון א םאציאאן אוטאפיםט, א שאא זייער טרעפנדיקע באאבאבטונגען, ט־פזיניקע כאראקטע־ דיםטיקעם און ריכטיקע היםםארישע אורטײאן. פדאי דא צו ברעננען עטאעכע בײשפיאן: באשרייבנדיס רי העאעניסטישע קואטור אין אאכסנדריא, ניט דער מחבר די פאאגנדיקע כאראקטעריםטיק םון דעם טיפ םון א פ־עראנטישן געאערנטן: ״ער איז נעװעזן פונקט אזוי אוםטאאעראנט, װי דער כוחן, זזנם עד האט ק״ן מזבח נישט געהאט; םאר אים איז נישט געוועזן ק״ן מעטאד םון קאפירן צו נודנע, און קײן זעאטן בוך איז נישט נעװעזן נענוג אומצוטר־טאעך. ער איז נעװעזן א מין טםא־פדאדוסט םון דעם אינטעאעקטועאן פדאצעם פון דער מענטשהײט. אין משך םון א סך װערטפואע דורות זענען די גײ־ אננעצוגדענע פייערן םון מעגטשאעבן שכא נעװעזן פארשטעאט דורך אט דעם טםא־פראדוקט״ (111, 14). און װעגן דער סאריער־םטישער אינטעאיגעגץ: ״דעד אינטעאינענט האט קײגםאא קײן חשק נישט נעהאט אײנצודײסן מיטן מאבט-מענטש. ער איז בדרך־כאא געװעזן א שטיקא הויםטאן און אונטעראןןסער״• זי״ער ררייסט איז די אפשאצונג פון דעד עקםפאגזיע פון קדיסטנטום דודך םײעד און שװעדד, װעאכע װעדן פארנאיכן םיט די מוםואמענישע דעדאבערוגגען און דער פארנאײך קומט אדו־ם;ינםטיקער פאדן איסאאם. דאם רוב בירנעראעכע היםטאריקער איז אויסער זיך םון עמ־ פערונג איבעד דעם טעראר םון דער פראגצויזישער רעװאאוציע. װעאם דעקט אויף דאס צביעוח םון דער דאזיקער מאדאא, װעאכע נײט אריבער שסיאשװייגנדיק איבער רער גאך נרעםערער צאל קרבנות םון דעם אבסאאוטיזם, װעאכע האבן פאד דער רעװאאוציע געשסאכט אין די תםיםות. די עגגאישע נענעראאן — דערצײאט װעאס — האבן אין א״ן אםענםױוע בײ דער םאמע םער מענטשן געהרגעט, איידער דער פראנצויזישער סאנװענט פאר דער נאנצער צײט םון זײן טעראר־הערשאםט. די ערשטע שפדאצונג םון דער ביתעראעך־דעמאקראטישער םארםאסוננ, די רעקאאחאציע פון פדייהײט םון רי צםון־אמער־קא־ גישע קאאאניעם, באגאײט װעאם םיט אזא באמערקוננ װענן דער הויאער פראזעאאאגיע םון בירנעראעכער פרײהײט און גא״כק״ט: ״אאע םעגטשן זענען אויט דער נאטור פרײ און נאײך — האט נעזאנט די דעקאאדאציע פון רעכט אין װירדזשיניע — אינדרויםן, א־ן דער ברענענדיקעד זון האט אונטערן בײטש פון אויםזעער גע־ הארעװעט ךער נענער־שקאאף״ (ע, 146). אומבדחמנותד־ק איז װעאם אין אדאפר־יםן די םאאשע גאאריע םון די פאאיט־קער און מאוכה־מעגער, װעאכע זענען נעקרױנט רורך דער אםיציעאעד נעשיכטע־שרייבוניג מיסן אוירעאא םון העאדיש־ קײט. די אמתע שאפערס םון געשיכטע אין 19־טן י״ה — האאט װעאם, — רי מענטשן, װאם זײערע אויםטוען האבן באשטיםט דאם מענטשאעכע אעבן אויף א יארהונדערט םארויס, זענען די דער־ םינדעד, רי סטעםענז^נס און װאאטם. ״אין פארנאײך מיט זײ זענען די אויםערן־מיניסטארן, ״מאוסה־םענער״ און פאאיטיקער םון יענער