Literarishe bleter · 1931-09-11 · 37 (11.9.1931) · p. Seite 714

ריסיעוארישע בלו\סמ\\־ 1\<ז. ו3 (־1384 די נריכי׳שע פאעסעם. אזעאכע װערק װי די ״איאיאדע״ אדער די ״אדיסײע״ װערן נישט נעיםאםן מיטאמאא. װיקטאר בעראר אונטעדשײדט אין דער ״אדיםײע״ דרײ טײאן, װעאכע נעהערן, אויט זײן טײנונג, צו םאדשײדענע פאעטן און דער־ בײ קאן באויז א״נער פון זײ םאדרעכנט װערן אאס זשעני. דער הויפט־קװאא, םון װעאכן האמער האט נעשעפט זײנע פא־ עמישע שאםונגען, זענען נעװען די םיניקישע ״אאציעם״ — װעאכע זענען געװען באשטימט אצם אנװײז־מאטעדיאצ פאר די שיף־צײט— די באשרײבוננ םון די ימים און אקעאנען און זי״ערע ברענעם. דא, פונקט, אזוי װי אין די איצטיקע אאציעס, זענען נעװען אנגעװיזן די פארשײדענע םימנים און צײכנם, װאם זענען נויטיס פאר א נםיעה אן סכנה. די אוסדערמידצעכע ים־רײזנדער, די םיגיסינער האבן, נעװײנצער, געהאט אזעצכע ״ים־שפינצען״, אן װעלכע עם איז אוממעגצעך װעצכע נישט איז װ״טע ים־רײזע. דעד מיטצצענדישעד ים װערט אין דער ״אדיםײע״ צעטײצט אויף צװײ פאדשײדענע טײצן: דעד מזרחדיסער פארמאנט נ־שט פאד דעם אויטאר קײן שום םודותדיסם — דא האבן שוין ד• נדיכן פון צאניג זיך אויםגעגצײכט מיט די פיניקיער. אבער דער סערבדיקעד, דער ״שקיעהדיקער״ יס, װו ד־ ארײער האבן נישט געװאגט צו קומען, איז נעװען אן אומבאקאנט און געפערצעך צאנד פון בײזע נעטער, פון צויבערצעכע, אבער שאצסהאםטיקע נימפן, פון װונדע־צעכע בריאות און אנטראפאפאגן. אהעד־צו האט טאקע דער שטורם פארטראנן אד־ם״ען, און צען יאר דורכאנאנד האט ער נעװאנצט איבער דעם דאזיסן ים, זוכנדיק דעם װענ אהײם. רעם דאזיקן ״שקיעהדיקן ים״ האבן די פיניסער גאנץ־נוט נעקאנט. ז״ האבן שוין געהאט האנדצס-קאנטארן א־ן טונים און אין שפאניע און, אנװערנדיק די האנדצם־הענעמאניע אויפן מזרח, האבן זײ דאך נאך א צאנגע צײט אויםנעהיט רעם םוחרישן מאגאפאצ. װיקטאר בעראר װארפט אנטשידן אפ די השערה, אז האטער האט אצײן נעמאכט א נםיעה איבער די דאזיקע וױיטע ימים. אין זײן דערצײצונג זענען פאראן א מעננע טאפאנראםישע טעותים און, פון דער אנדערער זײט, טראנן די אצע באשרײבוננען א כאראקטער םון א דערצײצוננ, װאם איז צונויפנעשטעצט נעװארן םון א נעניטן ים־רײזנדער. ״איך נצויב ינישט, — שרײבט װיסטאר בעראר, — אין האמערן־אדיסײען. איך בין איבערצײגט, אז זײן פאעמע איז א שאפוננ פון א ■נעביצדעטן פאעט, ײעצכער האט נעקאנט פונסט אזוי גוט צײענען, ײי שרײבן און עד האט נענוטען דעם יםוד פון זײנע דערצײצוננען םון שדיפטצעכע מסורים. די דאזיקע מסורים זע־ נען צו א־ם נעסומען דירעקט אדער אומדירעסט םון די פיניקיער. דאס איז נ־שט קײן פראדוקט פון אן אינדױוירועצער פאנטאז־ע אדער פון א זאמצוגנ םון פאצקם־מעשות, םון נעשיכטעס, וואם מאטראםן ארער װײבער רערצײצן. די אנװײזוננען, װעצכע דער פאעט האט אויםנעינוצט, זאנן, צויט מײן מײנוננ, עדות, אז דער אור־מקור איז נעײען א בוך פאר ינדר״זנדעד — א ״צאצ־ע״, װאס א־ז געשריבן נעײארן דורך א םםעציאצ־סט״. האמערס פאעםעם זע־ נען געשריבענע ביכער, פונקט אזוי װי די ״עניאידע״ איז נישט קײן זאמצונג פון פאצקס־צעגעגדעס, װאם זענען ער־טט שפעטער או־פנעזאסצט און פארשד־בן געװארן, זױ, צמשצ, די םינישע ״קא- צעװאצע״. און או־ב אדיםײ איז טאקע געפארן ״צויט רי שפורן״ םון די פיניקיער, און האמערם װעגװ״זער אין זײן דערצײצוננ װענן די פא־ סירוננען םון זײן העצד איז נעװען א םיניקישע ״צאציע״, א־ז ממיצא נאטירצעך דער פרויװ איצט צו קאנטדאצירן און דורכצומאכן רעם דאזיקן ײענ. די ים־ברענעם עגדערן זיך דאך נישט אםיצו נאך א פארצויף פון דרײ טויזנט יאיר, עם ענדערן זיך בצויז רי אײנוײי־ נער און די נעמען פון די פארשײדענע פונקטן. אנב, איז נארנישט אזוי שווער צו געפינען די שפורן פון די צכתחצהדיקע םיניקישע און האמערישע נעמען םון אט די ערטער. אין םארצויף פון ררײםיק יאר־ הונדערטער פון זײער ר״זן איבער דעם מיטצצענדישן ים, האבן די *ם־דײזנדעד מיט א ײונדערצעכער נעײוינשאםט אויפגעהיט די נעמען פון די אצע ברענ־פונקטן, איבערזעצנדיק זײ בצויז אויף זײער שפראך. אצע אינזצען פון םיטצצעגדישן ים האבן צו צװײ נעמען: איײ נעם — א פארנעםענעם, א פיניקישן, און א צװײטן, אן איצטיקן— א גריכישן. שוין צויט די דאזיקע ״דובצעטן״ האט בעראר אין םיצ זייט 714 דערט די ריכטונגען פון די ים־ און יבשה־װענן און, נעװײנצעך, אויך די נעטען פון די שטעט און פראװ־נצן. האמערם פאעמעם זענען צו אונז דערגאנגען א־ן פארשײדענע קאפ־עם און װאריאנטן, װעו־כע זענען אפט ז״ער שטארק פאדנרייזט. אין דער האםער-םאדשוננ זע־ נען נאך עד־הױם פאראן ז״ער פיצ םפקות און ניש־ט־פארענטפערטע פונקטן, און ערשט מ־ט דרײםיק יאד צוריק האט נאך נעהערשס ד• מ״נוננ, אז האמער, אויב ער האט נאר עקז־סט־רט אצם צעבעד־קע פערזא;, איז געװען א בצינדער זאנעד, צויט דער מםודה, א זינגעד, ײעצכער האט, קאן זײן, א־ן זײן אײנענער באארבעטוננ איבערנע־ חזרט די שאפוננען פון אנאנימע פאצקס־זיננער. בשעת ם׳האט זיך א־ן 1900 באװ־זן װיקטאר בעראדם בוך ״די פ־ניקײער און די ״אד־םײע״, האבן די ספעצ־אציםטן דער־ קצערט, אז דאם דאז־קע בוך איז א זאסצוננ פון נרונטצאזע השעדות, ײאם זאגן עדות, אז דער םחבר האט א קנאפע ידיעה און א־ז וױי־ ניק באהאװנט אין דעם האמערישן טעקםט. בעראר א־ז אבע־ בײ ז־ך נ־שט אראפנעפאצן און װײטער גע־ טון זײן אדבעט, פ־ט ־עדן נײעם בוך זײנעם האט ער נעבדאכט אצץ מער און מער מאטער־אצן, אצ־ז־נ״ערע באװײזן פון ז״נע ״נרונטצאזע השערות״. ערשט ד־ ארכעאצאנ־שע אױסנראבוננען פון ד־ צעצטע ־ארן האבן א־ן א פוצער מאם באשטעט־קט אט ד־ ה- פאטעז;, װאס בעראד האט ארױםנעזאנט נאך בײם םאמע אנהו־ב פון זײן ״האםער־װענ״. ״די אדים״ע״ און ״ד־ א־צ־אדע״, — האט ער נעטעגהט, — זענען צחצוט־ן נישט קײן פאצקצאד. ז״ זענען שא- פונגען פון אן אמתן פאעט — פון א שר־פטשטעצער, ארער, ריכ־ טיקער נעזאנט פון עטצעכע פאעטן. האמע־ האט געצעבט בערך מ־ט נײן הונדערט ־אר פאד דער קדיסטצעכעד ערע, ײי דאם האט נאך באש־טעט־קט הע־אדאט, און א־ז נעווען א בן־דוד פון ש־צמה המצך. די שר־פט האט נאך עקז־ס־ טידט א םך פריעד פאר האמערן, און עד א־ז נעװען ניש־ט דעד ער־ ש־טער נריכ־ש־ער ש־ר־פטש־טעצער. זײנע פאעמעם זענען בצויז די םאמע עצטסטע שאפוננען םון דער ש־ריפטצעכער נדיכישער ציטערא־ טור, װאם זענען צו אונז דערנאנגען. אז מענטש־ן האבן דערפונדן דעם אצף־בית נאך א םך םר־ער, װי מען האט ביז איצט געהאצטן, זאגן עדות ד־ או־סגראבונגען, װאם זענען אין די צעצטע יארן געמאכט נעװא־ן. א־ן ז־ינע צעצטע ב־כעד פאררופט זיך בעראר אויף די אויםנראבונגען, ײאס זענען געמאכט געװארן א־ן יאר סצ19 א־ן דעם ם־ד־ש־ן ב־בצאס. זײ האבן באש־טע־ ט־קט, אז די צעװאנט־נעד פון דעם מ־טצצענד־ש־ן ־ם האבן זיך בא־ נוצט מ־ט דעם אצף־ב־ת מ־ט 1250 יאד פאר דער קר־םטצעכער ערע. ש־פעטער, א־ן יאר 1929 האט מען אין ם־ר־ע געמאכט נאך מער־ וױכט־קע אנטדעקוננען. צוױש־ן די חורבות פון דער ש־טאט ראם- שאמרא, א־ן די רוא־נען פון דעם דארט־קן טעמפצ, האט מען גע־ פונען א טײצ דאקומענטן פונם ש־טאט־ש־ן אדכױו — טעראקאט־ טאװעצעך מ־ט או־פשר־פט;, או־ף אן אומבאװוםטער ש־פדאך, װאם געהער צו דעם 12־טן אדער 13־טן ־ארהונדערט פאד דער קריםט־ צעכער ע־ע. דער ארכעאצאג ײיראצא, װעצכער האט פאנאנדערנע־ קליבן ד־ דאז־קע אויפש־ר־פטן, האט די טענ מוד־ע נעײען א־ן דעם ״זש־ורנאצ דע דעבא״ װענן די ערש־טע רעזוצטאטן פון ז־ין ארבעט. דער טעקםט פון ד־ טאװעצעך א־ז געשר־בן אויף א פ־ניקישן ד־אצעקט, װאס א־ז זײער נאענט צו דער העברע־שער ש־פראך. אן או־םעדגעװײנצעכן א־נטערעם פארד־נט א גרו־םער טעקסט פון בערך 800 שודות, דאם א־ז א פאעסע, װעצכע דעדצײצט װענן די פא־ ם־דוננען מ־ט עפעם א מצך — א העצד, מ־ט ד־עם נאמען טאפאן, וועצכער האט נעצעבט צוו־ש־ן דעם אצימפ פון פעדציק פארש־יידנ־ ארט־קע נעטער. דאם איז דער ערשטער מוםטער פון דער פיניקי־ שער צ־טעראטור, װאם א־ז צו אונז דערנאננען און א־ז ב־ז א־צט א־ננאנצן נעװען אומבאקאנט. בײ די הײנט־קע דערפאצנן פון דער ארכעאצאגיע און בײ דער םאם, װאם ד־ או־סנראבוננען האבן אנגענוםען נדאד אין די נע־ ב־טן פון דער אמאצ־קעד פענ־ק־שער װעצט, קאן מען דעדװאדטן, דערהױפט כײ א גצ־קצעבן ־צופאצ, אז פון אונטער ד־ חודבות װעצן צו אונז אויך קומען ד־ אורקװאצן םון האמערם פאעמעם. ם׳איז ק־ין םפק נ־ש־ט, אז פאר האמערן האט עקז־םט־רט א גדו־םע ציטע- ־אטור, פון ײעצכעד ער האט געשעפט ז־ין באנ״םטערוננ, פונקט אזו־ װ־ ש־פעטער האט דער רויטישער װירגיצי זיך באגײסטערט םון