Literarishe bleter · 1931-09-11 · 37 (11.9.1931) · p. Seite 711

זײט *^■3 א נרעםערער םרעםטיז׳ם פאר ײדי׳ם און םארן ײדי׳םן םאאק, טער נוצאעכקײט םאר אײענער און םטודענטן. װאם םער בענר, אאץ מער בעאנים װעאן זיך יאװען אויר צו קויםן, און װאם טער מאטעריאא, אאץ װיגציקער װעט עם אםי ערך אויםטראנן. פאר די מיטארבעטער װעט עם זײן םרײער זיך צו באװעגן און פאר די רעדאקטאדן װעט עם זײן מער נחת רוח צו שנײרן װאם װינציקער אײדער מער. זאיצ די ײדישע ענציקאאםעדיע זײן װערט די מאםע ענערגיע, די קרבנות, װאם װערן נעבראכט אויר דעם מצר דעם פאלק, און זאא עם נישט זײן בלויז אן ענצ־קאאפעדיש װערטערבוך. ״אאמיר צוטשעפען אונזעד װאגן צו א שטערן״, — האט גע־ זאנט דער אמעריקאנער דענקער עמערםאן. אויף דער טענה, ״װאם קאנען מיד קבצנים אויפטון?", דארך מען ענטפערן מיט א נרוים- ארטיקן באנד םון דער ענציקראפעדיע. דאם איז ד• צוטשעפעניש צום שטערן, די װײטערקומענדיקע בענד װעאן יעוין םוזן זיך ציען נאך דעמזעאביקן שטערן. ד• ײדישע ענציקראפעדיע דארף זײן א צוצ־, נ־שט קײן נאכשאעפענ־ש, אן אר־נינעאע זאך, און נישט קײן א־בערזעצונג םון אן אנדער ענציקאאפעד־ע. אוים די יארן םון בראשור־איבערזעצונג! פארבײ איז די השכאה־תקופה! קואטור קאן געבויט װעדן נאר או־ף אײגענע שא־ םוננען, און אויף אונזעדע קואטור־אויפטוען װעט מען קאנען זאנן: אם חומה היא, נבנה עאיה מנדא כםף, ואם דאת היא, נצור עאיה אוח ארז. אונזער ענציקאאפעדיע דארף זײן א מויער, נישט ק״ן טיר, א מויער מיט א םך טירן, א טיר צו עפענען קװאאן םון װיםן, און אויך א ט־ר צום ארײננאננ אין דעד װעאט־קואטור, א טיר צו חשי־ בות און רעםפעקט צו זיך אאײן. דער ערשטער באנד דארף םארענטפערן אאע ״װי אזוים״, דארף דינען םארן בעםטן שאיח מױחד צו דעם עואם. די באנײםטע־ רונג, דער עוננ רוח םון א באנ״םטערטער ענציקאאפעדיע אויױ אאטיר זאגן 18 בענד, װעט געבן מער סוט צום ארבעטן און מער חשק צום קויםן! אויב אן ענציקאאפעדיע — זאאן מיר זײן מיט אײטן נאײו, אויב נישט די בעםטע, טא װינציקםטנם אײנע םון די בעםטע! םאר אײנער םון די ערנערע, האבן מיר פשוט קײן כח און קײן כחות נישט. בײ אן ענציקאאפעדיע הענגט די קװאאיטעט אפ םון דעם םכום, און מיר האבן א רעכט אויף א רעכטער ענציקייאפעדיע. 1■£/ רױזגזראריגממ ברוװונװ וװז. ד3 ן384) פעאקערונג איז אםשר קאענער, װי די גױ־יארקער ײדישע קהאה, האט אויך איד ענציקאאפעדיע, דערוױיא שוין בײם נײנטן באנד. נאכמער, װען מען באטראכט, אז אט די דרײ אענדער רעדן כטעט דיזעאביקע שפראך, מוז מען זיך נאך שטארקער װונדערן אויף דער םקאנדינאװישער אמביציע אין האכות קואטור, און אראפאאזן דעם קאפ אויף אונזער אײנענער צוריקגעשטאנענקײט. אויב אםיאו פארנאײכן מיט די ײדישע ענציקאאפעריעם, װאם זענען שוין םאראן, — און זײן װעאן זײן בקרוב נישט װינציקער װי גאנצע 7 ײדישע ענציקאאפעדיעם, שוין נישט רעכענענדיק אםיאו דעם 5־נראב־בענדיקן ״ײדישעם אעקםיקאן״ — װעט אויך זײן א פחיתות הכבוד, אז די אײנציקע םון זײ אויף דער ײדישער שפראך זאא ז״ן די מאגערםטע. װי אומגעאומפערט גאאדבאאטם ענציקאא־ פעדיע איז נעװען, איז זי דאך נעװען םארמאםטן אויף מער, װי 10 בענד, םחטת די ערשטע 2 בעגד (כמעט 2 טויזנט ז״טן) האבן נאר דערגרײכט ביז ״אי״. צי װאאט עם געװען רעכט, אז די אמתע ײדישע ענציקאאפעדיע זאא זײן באויז א צען־בענדיק װערק? זאא מען דא חאיאה נישט שאעכט אויםטײטשן מ״ן מײן. מײ־ נע טענות זענען נישט אנטקענן דער ײדישער ענציקאאפעדיע. דאם װאם עם האט ביז אהער נעפעאט אזא קואטור־אוצר, איז א״נגטאעך א םאעק אויםן ײדישן םאאק. נישט נאר דארםן םיר קויםן אקציעם, נאר אויך םארינטערעםירן אנדערע. עם איז אװדאי בעםער א האא־ בער אאבן ברויט װי נארנישט. מען מוז אבער קוקן אויפן ענין מיט אינטערנאציאנאאע אוינן און אביםא טער װײטזיכטיק, װי עם איז נעטון געװארן. װאם זאא מען םארט טון? װי אזוי קאן מען צוקומען צו א שטיקא אאד? דער הױצא אנו מדברינו איז אט װאם: זאא טען דערװײא צוגרײטן דעם מאטעריאא םארן עדשטן באנד, און זאא עם נעטון װערן מער באריכות, װי עם איז אבתחיאה נעפאאנעװעט נעװארן. אי מער שטיכװערטער ידארםן זיך נעםינען, אי די ארטיקאען דארםן זײן םואער. די אקציאנערן װעאן זיכער געבן מיט א 16 דאאאר מעד, אבי זײ זאאן האבן א רעכטע ענציקאא־ פעדיע. מיאא, אז מען הענגט שוין אויף אײן םום, העגגט טען שוין אויף ב״דע. םון רי קויםער װאאט דאך אויך צונעקומען א היפש ביסא מער געאט אויט דער םארגרעםערטער צאא בענד. םון אאע שטאנדפונקטן איז נויטיק צו פארברײטערן דעם יםוד םון דער נעפאאנטער ענציקאאפעדיע. מער קואטור, מער ארבעט, נ ע ת ה ו פ ה אונזער אערערשאםט שט״ט, װאם םארא קװאא םון נײםטיקער שאםנ־ דיקער ענעדגיע זי פארמאגט. אבער די צו־קאײנע צאא באזוכער םון דער אעצטער אויםשטעאונג, אין םארגאײך מיט די פדיערדיקע אוים־ שטעאוננען םון 1919 און פון 1923־טן יאר, האט נישט געקאנט שאםן בײ די אערער א נעהויבענע שטימוננ. די פארביטערונג איז נעװארן נאך גרעםער צואיב דעם, װאם די נרעםערע מאםע אערעד האט אויך װייניק אויםנענוצט די דעדםארוננ פון אונזער פעדאנא־ נישן אוואננאדד, װאם די אויםשטעאונג האט מיט זיך םארקערפערט. די ארבעט םון די פעדאנאגישע קאאעניעם איז אפנעשװאכט; נעװען אאנעמ״נע פעד. ראטן אין װארשע, אין װיאגע און געװים אין די אנרערע נרעםערע צענטרען םון אונזער שוא־װעזן, זײ זענען ג ר ש ו ן 5?ןדעמז?עעד /?7י?נע פ א ד ל ו י ד ע ופ ו \>) איך װעא רא נישט רעדן װעגן דער שרעקאעכער מאטעריעאער אאגע םונם ײדישן אערער, װעגן דעם שוידעראעכן פאופעריזם, צו װעאכן ער איז דערבראכט געװארן. איך .װיא דא נישט רעדן װעגן זײן מארטיראאאגיע, װענן זײנע טאג־טענאעכע טאטערנישן, — דאם איז א טעםע פאר שריםטשטעאער־בעאעטריםטן. דא איז נויטיק זיך אפצושטעאן אויף דער םראנע, צי באקומט אונזער אערער די מארא- אישע באםרידיקוננ, װאם איז דער אײנציקער כוח, װעאכער קען אים דערהאאטן בײ זײן אדבעט. די גראנדיעזע שוא־אויסשטעאוננען םון םאריקן יאר, װאם זענען נעװען אײנגעארדנט אין װיאנע און אין װארשע, האבן באײיזן אויף װאס פארא הויכן פעדאגאנישן נױוא