Literarishe bleter · 1931-09-11 · 37 (11.9.1931) · p. Seite 710

31 (י384.) ליםנזראךישנז בלגזסוןיר ו\גי. 9 זײט 710 ״ װער עס האט נעהאט די נעלעגנהײט טיטצוארבעטן אין אן ענציקאאפעדיע װײם, װי ני׳טט צום הארצן, װי םארורנע עם װערט די ארבעט, װען מען טײצט אוים װערטער און װען טען מוז ארײנ־ שפארן 5 זײטצעך אין אײנם. יעדער מיטארבעטער װאצט אםטמאצ גענעבן 2 מאצ אזוי םיצ מאטעריאצ פאר דעטזעצבן האנאראר, מחמת עם איז פשוט א שװערע ארבעט זיך אײנצושרענקן. איך שטעצ זיך פאר, װי אזוי א סענער פון פיצאזאפיע וועט דאם מוזן שװיצן, כדי צו באהאנדצען דעם ענין עמפיריזם אין 2 שפאצטן, ד. ה. אײן זײט םון דער ענציקצאפעדיע, או׳עד דער ציבהאבער םון דער רוםי־ שער ציטעראטור װעט מוזן זיך פענטען, בדי נישט צוצונעמען טער פצאץ, װי האצבן שפאצט פאר צערמאנטאװן. םוף־כצ־םוױ װעצן די ,־עראקטארן האבן א היפש ביםצ ארבעט צו שנײדן די אדטיקצען, און װ• תמיד, װעט זײן צײט און ארבעט א־ויסגעװא־פ;, און דער צײענעד װעט האבן א שמעק און א צעק פון נעמען, װאס זענען װיכטיק נענונ, אז ער זאצ האבן פרטים איבער זײ. אין בערצין איז מען נענײגט נאטירצעך זיך צו ריכטן צויט די דײטשישע אײנםירונגען, האט מען מיר אננעװיזן, בעת איך האב פדאטעםטירט אנטקעגן דער מאנערקײט פון דער ײדישער ענציקצא־ פעדיע, אז די דײטשישע ענציקצאפעדיעם זענען אויך נישט ק״ן בד־טאניקאם, צמשצ, בראקהויז, טײעדם. אסת איז, אז די ד״טשן זענען קײנמאצ נישט געװען קײן מאדימם אויף ענציקצאפעריעם, אפישר דערפאר, װאם אפיצו אן ענציקצאפעדיע אין 100 בענד װאצט זײ נישט צופרידננעשמעצט, באנונענען זײ זיך מיט צעקםיקאנען, אבער אםיצו דער איצטיקעד ״נראםע״ בראקהויז־צעקםיקאן װעט מםתמא האצטן נישט װינציקעד, װי 20 בענד פון איבער טויזנט זײטן יעדער. אין עננציש זענען םאראן מער װי א טוץ ענציקצאפעדיעם םון איבער 10 בענד. א 10־בענדיקע ענציקצאפעדיע רארף מען זיך מאטערן צו פארקויםן, פשוט רערפאר, װײצ דער םכום װיםן איז צו נרויס, אז מען זאצ עם קאנען ארײנפאקן אין אזא קצײנעם רוים. שפאניע איז אפשר נישט אזא קוצטורעצ צאנד, װי עננצאנד. םונדעסטװענן. האט מען זיך נעקאנט דארטן פארנינען ארויםצונעבן 70 בענד אחוץ הוסםה-בענד, װאם צוזאמען װעצן זײ דערנרײכן די צאצ מסתמא םון הונדערט טויזנט זײטן! און נערויערט האט די אר־ בעט איבער צװאנציק יאר. די שפאניש־אמעריקאנער ענציקצאפעדיע האצט אויך גישט װיגציקער, װי 25 נרויםע בענר, אחוץ 3 הוםםה־ביכער. די איטאציע־ נישע ענציקצאפעדיע האצט נאך ערשט ביים דריטן אות(פז^ס) און שוין זענען פאראן 9 נראבע אימפאזאנטע בענד. נו, אװדאי קאנען מיר זיך נישט צונצײכן צו אט אזעצכע םעצ־ קער. די פראנצויז״םע6(ג)©קס[סי{סמ£ ©1סמ3ץ*) *1 טיט אירע 31 נרויםע בענד אדער די קצענערע בריטאניקא איז נאך װ״ט םון צו דינען אונז םאר א גדוים-מוםטער, אבער םיר מענן זיך דאך עצ כצ פנים פארקוקן אויף דער נישטיקער פארטונאצ, װאם האט נאך םיט א 20 יאר צוריק ארויםנעבראכט 11 ריזיקע בענד םון טויזנט זײטן יעדער אין 3 שפאצטן אויף יעדער זײט. שװעדן איז אויך נישט קײן נרויםע מדינה, ם״ה צײצט זי קארגע 6 מיציאן א״נװױגער, פונדעםטװענן האט מען דארטן בא־ װיזן ארויםצונעבן גישט װײניקער, װי 38 בענר, און איצט קומען נאך צו הוםםה־ביכער. דענעמארק מיט אידע דרײ און האצב םיציאן אײנװוינער האט אן ענציקצאפעדיע פון םינף און צװאנציק ב$נד, אחוץ הוםםות. און דאם קצײנע נארװענן, װאם איר גאנצע בא־ די ײדישע ציטעראטור פצענט מאכן אירע חגרשײנוננען אין דער פאדמע פון בראשורעס, איז א װערק פון 10 בענד א םעגםאציע. אבער צאטיר זיך נישט נארןנ מיפיצ שטאף קאן ארײנגײן אין ארום 8000 זײטן? האבן טיר דאך שוין אזעצכע פיצ־בענדיקע װערק װי רײזענם ״צעקםיקאן׳/ מאם דער פינפטער באנד װערט צוגעגרײט צום דרוק און װאם וועט נאך מםתמא דאן נישט זײן קײן אפנע- שצאםענע זאך. צינבערגם ״געשיכטע פון דער ציטעראטור ב״ יידן״ איז דאך פארטראכט אויף װינציקפטנם 8 בענר. אויב דאם אין די אדבעט פון אײן מענטש, װאס איז נאך דערצו פארנוטען טיט דאנות פרנסה, טא װאם קאנען א 250 מענטשן אויפטון אין עטצעפע יאר? וואם דארף מען מער? אין העברעיש איז פאדאן דער ״אוצר ישראצ״ אין 10 בענד — די ארבעט כמעט פון אײן טענטשן. מ־מ קארנע 25 יאר צוריק, הײםט עם, האט אײן מאן נעשאפן אן ענצי־ קצאפעדיע אין אזוי פיצ בענד װי די איצט געפצאנטע ײדישע ענצי־ קצאפעדיע, און דא דארף מען נאך נעדענקן, אז העברעיש איז א סך, א םך מער קאנדענסירטע שפראך װי ״דיש. אװראי אין איכות װעט ד• ײדישע ענציקצאפעדיע זײן נאדנישט צו פארנצײבן מיט דער העברעישער, אבער װידער אמאצ, זאצ די ענציקצאפעריע פון 10 טיציאן ײדיש־רעדעװדיקע ״דן נישט ז״ן פןן א נרעםערן פאד־ נעם, װי א װערק פאר א פערטצ מיציאן. צאמיר נאך נעמען אין באטראכט, אז די ױראיםטישע ענצי־ קצאפעדיעם, װאם באהאנדצען נישט ק״ן אצנעמײנע טעםעם, האצטן אצע מער װי צען בענד, צמשצ, רי ״דזשואיש ענציקצאפעדיא״, נאך םיט 25 יאר צוריק איז ארוים אין 12 בענד. די רוםישע האצט 16 בענד. ״ױדאיקא״ איז פאררעכנט אויף 15, אבער װעט זיכער האצטן 20 בענד. איז אויב ײדישע ענינים אצײן דארפן האבן א 20 בענד, טא װאם זאצ מען זאגן װעגן אן אצגעמײנער ענציקצאפעדיע און דערצו נאך אין א שפראך, װאם צאזט זיך נישט אײנצוימען און איז געשריבן פאר מענטשן, װאם מוזן האבן א פאפוצערן םטיצ? װי אזוי קומט טען פארט צו א ײדן, מאם האט שוין א ״ױ־ דאיקא״ אין אזוי פיצ בענד און טען פאדערט אים אויף, ער זאצ קויפן אן אצנעםײנע ענציקצאפעדיע, ד. ה. אזעצכע, װאם דארםן באהאנדצען םײ די ײדישע און םײ די נישט־״דישע ענינים — אצץ אין 10 בענד? רי טענת, אז טיר האבן נישט נענוג טיטצען, איז א נענוגנדע םאר אונז אפשר, אבער נישט פאר רער ״דישער קוצ־ טור און םאר דער מעצט — נאר צאמיר צונײן צו דער פראנע נאך קאנקרעטער. פאר טיר צינט א רשיטה םון די שטיבװערטער פאר דעם פראבע־העםט פון אוגזער ענציקצאפעדיע. דא זענען פאראן 50 װער־ טער אפגעקציבן מםתטא מיט דער כונה צופרידנצושטעצן אצע עצע־ םענטן (הנם די פאטענטירטע ראדיקאצקײט װארפט זיך צופיצ אין די אוינן, נאר צאםיר דאם אװעקצאזן אן א ז״ט). איך באמערק דא, אז פאר ניטצשען איז אםיגנירט 2 שפאצטן (אזוי פיצ, און גישט מעד, װי פאר סינקצער צואים!) צי װעט א שר״בער זיך קענען פאםן אזוי קורץ און איבערגעבן א תמצית־ דיקן באנריף פון ניטצשען? אדער צי קען א צײענער ארויםבאקו־ מען א נישקשהדיקע ידיעה װעגן דעם נרויםן קאמפאזיטאר און פיא־ ניסט, שאפען, אין אן אכטצ שפאצט, ד. ה. ארום 8 שורות מםתמא, װען איבער שאפענם שטעצונג צו ײדן און מנע ומשא טיט זיי קאן טען אנשרײבן א בוך? און װאם קאן מען זאגן אין א האצבן שפאצט װעגן אינםוצין, װענן ארכימעד, דעם גרעםטן מיםנשאפטסמאן פון אצטערטום, װענן אוטאפיע, װעגן ראדױם, װענן שבועה, װענן קא־ צעקטױוע אפמאכן? דאכט זיך, אײדער מען הויבט אן קומען צום פונקט, איז שוין אנגעשריבן א פערטצ זײט אדער א האצבער שפאצט.