Literarishe bleter · 1931-08-26 · 35 (26.8.1931) · p. Seite 671

זײם 671 35 1382> יסיעראריננזס .מיססיפר 1331, אלטע װונדן, ׳שטערט זײ זײער רו, ברעננט זײ אין א נרויםקײט־ מאניע און םארםאאגונגם־מאניע, מאבט די םעאסער אויםגערײצט, בעל־גאװהדיק, אומדערטרענלעך, רומניריק..." ״די געשיכטע בא־ רעכטיקט אלץ, װאם םען װיל. זי לערנט לחצוטין נארנישט, װײא זי אנטהאלט אין זיך אל־ז און ניט מוםטערן םון אלץ״. םון דער פארנאננענהײט האט אײראפע באקוםען בירושה אירע פאליטישע טראדיציעם. ״רי קרינערײען צװיישן דערםער, קירכעם, נעװעלבלעף; די קנאה־שנאה םון שכנים; דעם קורצן בליק, דעם נישטיקן נייםט, װאם איז אריבער בירושה םון דער צײט, װען אײ־ ראפע אלײז איי :אר געװען אזוי אומװיסנד און מאכטלאז, װי אלע אנדערע װעלט־טײלן״. מיר זוכן און נעםינען אין ״דער געשיבטע פון נעכטיקן טאנ א מיטל גארני׳צזט צו םארשטײן םון דעם, װאם ם׳װעט פארקימען מארגן״... איך יעעפ נישט אוים דעם נאנצן אינהאלט פון דעם פרעכטיק־ אינטערעםאנטן בוך פון פאל װאלערי. איך האב בא־־ירט נאר אײן טײל םון דעם נעדאנסען־ און בילדער־אוצר. װאלעיי איז פעם־־ מיםט־ש, אבער ער איז אן עכטער דיכטער, און דער האםנוננםלאזער פעםימיזם איז נישט צוגעפאםט צו אים. אזא מין פעסימיזם האט נישט סיין שאפנדיסן יםוד. און אט װעלכע באמערקונג איך האב אויםנעסליבן צו פאר־ ענדיסן מײן ארטיסל װענן איםז ״די םאמע פעםימיסטי׳עע באטראכטוננ. פארורסײירװג װענן א מענטשן, װעגן זאבן, װענן דעם לעבן און זײנע װערטן בינדן זיד נלענצנד מיט פאסי און מיט אפטיםיזם, װאם טאט פארלאנגט״. ראם ׳ײז שוין האפנוננ. פו\ רװזיבו אומשטענדן םארװאנדלט םון א םרײנד אין א םײנט, פון א םײנט אין א םארבינדעטן, םון א ניצחון אין א מפלה. קײן שום עקאנא־ מישער אורטײל איז דא נישט שײך. עם װערן אר״ננעםירט אין א טעות די םאמע אויםנעפרװוטע עסספערטן. ״עם הערשט דער פאראדאקם״. עם איז נישטא נאר די קלונשאפט, די םארזיכטיקײט, די נעניאליטעט, װעלכע אט די אומגעהײערע רערשײנוננם־םאר־ פלאנטערטקײט זאל נישט דערפירן צו א טעמפן װינסל, וױיל ״עם איז גאר נישטא מער סײן רויערהאםטיסײט, נאכםאלנערשאםט, אור־ זאכלעכקײט, װאם איז צונעננלעך דער באאבאכטוננ אין אט דער נײער והױ׳ט פון געבםלטע באצױננען און סאנטאסטן״. אין רעזול־ טאט נעפינט זיך די נײע פאליטיק לנבי דער אלטער אין אזא מין פארהעלטעניש, ווי דאם האםטיקע צערעכענען זיך םון אן אזארט־ שפילער, אדער די נערוועזע םפעקולאציע־באװענוננען אוױי א מארס, םיט זײערע סװענקלענדיקע היזסות און םאררינםטן נעםינען זיך אין א פארהעלטעניש צו דער פאטריארכאלער עקאנאמיס פון דעם ״פאמי^יע־פאטער״, דעם אויפםערסזאמען און םארזיכטיקן פאר־ װאלטער פון אן אלטן מאיאראט.די לאננ־אויםנעטראנענע פלע־ נער, די טיפע נעדאנסען פון עפעם א םאקיאװעלי אדער דישעליע װאלטן בײ הײנט צו טאנ נעהאט די םאלידסײמ און װערט םון א ״בירזשע-השערה״. אזוי שטארס האט זיך געענרערט דער לעבנם־ ריטם. און אט איז די באדיננוננען שפײזן זיך נאד די מענטשן םיט די.,*עקציעס פון דער נעשיכטע!" צו זײ איז װאלערי אומברחמנות־ דיס. ״געשיכטע איז דער םאמע נעפערלעכםטער פראדוסט, װאם רי אינטעלעסטועלע כעמיע האט װען ם׳איז אויםנעארבעט. זי נעוױינט די פעלקער צו טרוימען, זי פארשיכוױט זײ, שטעסט זײ אן פאלשע דערינערוננען, פארנרעםערט זייערע רעפלעססן, רײםט אוױ> בײ זײ ג ד ש ו ן 5? ( ז זנ ד ג )1 נ ן ו / וד? נ ן פאדלוידענע חיפופה טא מה רעש? װאם האט איר באשאםן א סולט םאר ײדיש! מען טאר םון סײן זאך נישט מאכן סײן אפנאט! איר טענהט, אז איר האט נאך נישט קײן יידישע גראמאטיס פאר דער שול. ם׳איז א ביטערער דלות אין לערנביכער אויף יידיש. — פאװאלינקע, פאװאלינקע, עם װעט אלץ סוםען מיט דער צײט: פרענט בײם ײדישן לערער, בײם ײדישן פעדאנאג — װעט ער אײך דערצײלן, װי דאם איז אלץ נעקומען םיט דער צײט. אויב איר װעט םודה זײן, אז מיר ניבן בעװנותינו הרבים א ײדישע דערצױננ, נישט סײן פארצײטישע, חם־וחלילה, נאר א מאדערנע, װעט איר נישט יוצא זײן. װאם הײםט א מאדערנע? מיט םאדערניזם װעט איר די יידיש־ ס״ט נישט כשרן. ײדישע ליטעראטור און יידישע געשיבטע — מיט דעם װעט מען דורכסומען, אבער אט װענן ײדישע ױם־טובים, דא הויבן זיך אן פלוגתות: ם׳טייטש, איר פײערט חנוכה, איר ם״ערט פורים. איר שטעלט א פורים־שפיל ״מכירת־ױםו*", םארװאם דײסא פורים? סען מען דאך ״מכירת-ױםח״ שטעלן ל״נ־בעומר, און בכלל ײאם האט מען זיך אזוי צעפורימט בײ אײך, — אזוי האט אונז א לערער םון לערער־םעטינאר נעמוםרט, אן אננעזעענער ״לינסער״ שול־טוער. װעט מען אויםוױיזן, אז דער נאציאנאלער מאמענט איז אפנעריעיקט םון יעטװעדער רעליניעזן אינהאלט, אז ער איז בלויז א װעלטלעכער, אז די שול איז דאך א װעלטלעכע, אבער םען װערט נישט נתפעל םון װעלטלעכסײט, און מען םאר־ \ה וז פז ך\ קומט אבעד א אידעאלאנ פון אונזער שול-ארגאניזאציע און שרײבט אן אין ״םאלקםצײטוננ״ לכבוד דעם 10־יאריסן ױבל םון צענטראלן בילדוננם־סאמיטעמ אין װילנע א מאטר, װו ער סװעם־ טיאנירמ איננאנצן דעם באנריה ״פאלק״ און אין אײנקלאנג מיט דער טעזע פון םאלסם־םאדלײסענונג שילדערמ ער דעם װילנער צ. ב. ק. װי א רײנע ״ארבעטער״־אינםטיטוציע, הגם ם׳איז אלעמען בא־ וזוםט, אז אויםעד ארבעטעד־פאדשטײער, נעמען א טיכטיקן אנ־ טײל אין צ. ב. ס. אויך םארשטײער םון דער דעםאקראטישער אינ־ טעלינענץ, װי ד״ר צ. שאבאד, ד״ר ה. קאװארםקי, און בכלל םאר- נעמט אין דער ײילנער שול־באװענונג דער ײדישער םאלסםמענטש א גאגץ אנגעזעענעם ארט, און דא פםקנט מען אײך אפ, אז אזא מאטעריע װי םאלק איז לא, ם׳איז גארנישט בנםצא. אויב מען זאל זײן אויםנעהאלטן, טא ײי קומט אין שול ״םאלסלאר, םאלסס־ קענטעניש, דעםאגדאםיע..." נאר אויב מען זאל שוין לעניטימירן דעם באגריף ״םאלקם־ שול״, װעט זיך ערשט דאן אנהײבן א רײ שאלות: ערשטנם, ײאם מײנט מען םיטן ײארט ״ײרישע״ פאלקםשול. אויב בלויז צוליב דעם, װאם םען באנוצט זיך מיט ײדיש, װי םיט דער מוטער־שפראך, כדי ם׳זאל זײן לײכטער םאר די קינדער תוםם זײן די לימודים,