Literarishe bleter · 1931-08-26 · 35 (26.8.1931) · p. Seite 670

ל'סימ\־ארישמ בלמפימר ג\גז 3821.) 35 אים ע\רם כל ב\ ר<ז\־\וא1<\\ וין, כאטש אין דעם נענעבעגעם פצל דארף מען רעאנירן אויף א נאנץ נ״ע דערשײנוננ. ״נעשינטע שפײזט נעשיכטע״. זײער מעגצעך, אז לודװיק דער 16־טער װאלט נישט אומנעקומען אויפן עשאםאט, װען נישמ דער ב״שפיצ םון קארצ דעם 1־טן, און אז נאפאצעאן װאצט נישט נעטראכט צו װערן אימפעראטאר, װען ער װאצט נישט נעשטרעבט צו םארטוישן די רוימישע רעפובציק מיט א קענינר״ך, װאם איז נעבויט אויף מי־ ציטערישער מאכט... דעד אומזין םון נעשיכטלעכן אויםנעםען דאם צעבן באשטײט אין דעם, אז די הײנטצ״מיקע װעצט שײדט זיך שארף און אין תוך שטארק אפ םון דער װעצט אין אידע פארנאננענע תקוםות. דער םאמע כאראקטעריםטישעד שטריך םון אונזער צײט איז, צויט װאצערים מײנונג, דאס, װאם די װעצט אין איר נאנצן איז שויך דערקענט, אויםנעפארשט און פאנאנדעדנעטײצט צװישן די פעצקעד. די צ״ט םון פרײע םעריטאדיעם, פון פדײע אויפטד״םלוננען איז פאדבײ. עם א־ז שוין םער נישטא קײן א״ן םעלז, או־ף װעלבן עם זאא נישט םצאטערן װעקכע ם׳איז פאן; עם איז נישטא קײן אײן;עננט, װעצכע עם זאל נ־שט געהערן צו וועצכן נישט איז צאל־אמט און װעלכע זאצ זיך לעבן אויםער נעזעצן; עם איז נישטא קײן אײן שבט, װאל זײנע טועכצן זאלן נישט באשעםטיקן עפעס א דיפלא־ מאט. אלע װעלט-טײלן זענען קונצ־ק פארבונדן צװישן זיך. ד• פאלגן פון אט דעם פאקט זענען קאלאםאל. עם האט זיך אײנגע־ שטעלט צװישן נעגנטן און דעדשײנוננען א נײע אפהענגיקײט, אז אוםגעװײנלעכע און שנעלע. אלע פאליטישע דערשײנונגען םון דער נ״עד צײט דארף מען דערקלערן טיט אט דעם נײעם צושטאנר םון דעד װעלט. יעדע פון די דע,־ש״נוננען איז אונטערנעװאדפן אדער שטעלט זיך אנטקענן דער אדער אנדערער װעלט־אײנשטעלונג און;עפינט זיך אין אן עננעדער פארבינדונ; םיט אן אלץ מער פאד־ קײטלטקײט םון מענטשלעכע טאטן... נעווײנשאפטן, ערגײץ, נעםילן, װאם זענען נעװען אין דער פארגאנגענער געשיכטע, האבן זיך אין צװישן ניש־ט נעביטן: מענטשן האבן זײ נאר אומבאמעדקט ארי־ בעדנעטראגן אין נ״ע באדיננוננען. אבער אין אט די נײע באדינגונ־ גען פארלירן זײ זײער פריערדיקן באד״ט און זײ זענען נעװארן די םיבה םון אומזיםטיקע באמױננען און סעלערן. די שטארקע ענדערוננ אין דעם באדײט םוןי די װעלט־באדינ־ גוננען פאראורט״לט צום טויט די גאנצע םיםטעם םון דער אלטער פאליטיק. די נאנצע פאליטיק פון דער פארנאננענאײט האט נענומען אין אכט די מעגלעכקײט צו אױאריר\ די רטרפויױװגמ\, יעדע פא־ ליטישע נעשעעניש האט געקאנט װערן לאקאליזירט. די צערודערוננ, װעלכע איז אויםנעבראכן אין א״ז פונקט פון דעם װעלט־קוגל, איז םאדבליבן אין אן איזאלירטער םביבה, אירע פאלנן האבן אויף טרחקים נישט נעװירקט. אין טאקיא האבן מענטשן נעלעבט פונקט װ• בערלין װאלט גארנישט עקזיםטירט. עם איז נעװען דעריבער מענלעך, און אפילו קלונ פאר\י<זצ\\(\\, ףאר\יפצ\ר(\כ(\\גו\ א\\ אופעופרעכגר צ\ ר<\אגיר\. אט די צייט איז שוין אויף אײביק אװעק. איצט רוםט ארוים יעדע טאט אזא אומנעהײערע צאל פון אומדערװארטע רעאקציעם אין אלע עקן װעלט, אזא שטראם םון שנעל־אנטםלעקנדיקע װיר־ קונגען, אז דאם אלץ איז ״עגלעך אויף א כאאם םון רעזאנאנסן אין א פא,־־שלאסענעם קר״ז׳/ פריער אוכיבאםערקבארע אין משך םונם נאנצן מענטשלעכן לעבן, איצט ״םאלגן פון פאלנן״ לאזן זיך םילן מיט אן אויםערנעװײנלעכער שנעלקײט אויף יעדן מהלך און דער- נאך ״קערן זײ זיך אום צוריק, כדי צו װירקן אויף די םיבות װםא, און װערן נאר צערונען אין עפעם א נײער אומנעריכטק״ט...׳י אין לויף םון עטלעכע װאכן װערן די םאמע דערװ״טערטע 401.?ײט _670 7| נאך םאדשטעלן די טענלעכקײט םון נײע םלחמות. םירט זיך נישט אויף די טענטשהײט, — װעלכע איז, ב״ איר נאנצער דורכדריננ־ לעכעד פארשטענידלעכקײט, נישט פעיק צו באזינן אירע אימפולםן מיטן באװוםטזײן און איר האם — טיטן װ״טאג, — װי א קופע זינלאזע א.ין נעבעכדיקע אינסעקטן, װעלכע קענען זיך נישט אנט־ קעננשטעלן דעם םלאם?" (אן אויםצוג םון א רעדע צו ערן דעם מארשאל פעטען אין אקאדעטיע). אין די רעאקציעם םון טענטשן און םעלקער, װאם מאכן מענ־ לעך אזעלכע אומזיניקע מעשים, קאנםטאטידט װאלעדי א שעדלעכע אויטאמאטישקײט. אנשםאט זיך אפצורוםן אויף די דערשײנונגען פון דער הײנטצ״טיקײט טיט א לעבעדיקן נעפיל, א פועל־ױצא םון אומטיטלבארער און פערזענלעכער דערפארוננ, רופן זיך אפ מענטשן אויף די רערשײנונגען אויםאמאטיש אונטעד דעד װירקוננ פון ד• מעכטיקע א״נרערענישן פון דער פאדקר־פלטעד נעש־בטע. פארקד־פלטער? װאלעדי ענטפערט: יא! די נעיכיכטע, די װירקלעכקײט פון פארנאננענהײט, — די םאמע בעםטע היםטאריקער כאפארכן זי מ־ט או־םגעטראכטע פארבן און מיט פערזענלעכע אפעקטאצ־עפ. נעש־כטע א־ז די א״נציקע װיםנשאפט, װעלכע האט נאך אין אונזער צײט פאדהיט איר אדכאיזם, אין קעגנזאץ צו דער או־םערנעװײנלעכעד פינקטלעכקײט פון די םפעציפ־שע טערמינען, װאם עם הערשט אין אלע אנדערע װיםנשאפט־נעכיט;, װעלכע קרערן אױף ד• אײגנטלעכע נאטור פון דעד דערשײנונג, װאם א־נטערע־ ם־רט רעם נעלעדנטן. דער זעלכעד מענטש, װעלכער טראכט װעגן פױ־ק ארעד כ־אלאנ־ע םיט דענקוננם־םיטלען, װעלכע ם׳קאן פאר־ נלײכן ם־ט אינםטדוםענטן פון פינקטלעכער אויםמעםטוננ, דענקט װעגן פאל־ט־ק־געש־כטע א־ן אוםגעפעדע, אוםקלארע, דעלאטױוע טערם־נען םיט פארענדעררעכע כאנר־םן און אילוזארישע טעטא־ פארן. דעד א־נהאלט פון די היםטארישע נעשעענישן װערט דערפון פארטושם, פארקדיפלט און איבעדנעשטאלטיקט. ד• געפאר פון אט דעפ פאקט באשטײט אין דעם, װאס אונ־ זער קעננװארט װערט אופכרחםנותד־ק כאשטיםט דורך אונזערע נעשיםטרעכע אײנדריקן. די פארנאננענה״ט, םער-װײניקער פאנ־ טאםט־שע, אפטמאר צונעםלאכחטע, װירקט אויף דער צוקונפט מיט אן אוםנעהײערער קראפט. נעפ־לן, ערגײץ װערן פיל םעד און אפטעד אויפגער״צט דורך דעם, װאם טען ל״ענט היםטארישע װערק, איידער פון דער הײנטצײטיקער װירקלעכקײט... דער אײגנט־ רעכעד כאראקטער פון דער נעשיכטע וױיזט זיך ארוים אין דעם, װאם ז• כאטײליקט זיך אין דער נעשיכטע־שאפוננ. די צוקונפט — כאםערקט זײער טרעפרעך װאלערי — האט נישט לויטן תוך קײן נעשטאלט. םען קען זיך ײ צוקונפט נישט פאר׳םטעלן אין בילדער אן פארגלײכענישן. און נאר ד• געשיכטע ניט די מענלעכקײט צו דענקען בילדלעך װעגן דער צוקונפט. ״זי שאפט פאר דער פאנטאזיע א רשיםה פון צושטאנדן און קאטאםטראםעס, א גאלעריע פון אכות, א פארםול־אר פון טאטן, אויסדריקן, באצױגנען, באשלוםן, װעלכע װערן פארגעלײנט אונזער אומבאשלאםנקײט, װעלכע העלפט אונז צ\ \\טר\״. אז א מענטש אדער א פארזאםלונג קומען פלוצ־ם אין א פארלעגנהײט און זענען נעצװוננען אנצונעמען כאשלוםן, פארנעםט בײ זײ מער ארט די ערינערוננם־אײגבילדונג, אײדער די כאטראכטוננען פון דעד זאך גופא אין א \ײ<\<\, קיינמאל ביז אהער נ־שט פארעגשטעלטן איגהאלט. דער קװענקלענדיקער נעדאנק, װעל־ כער אױ נעהארכזאם עפעם א געזעץ פון שװאכלטן טאט און קערט זיך אפ פון נויטײענדיקײט צו שאפן און צו ענטפערן מיט א דער־ פינדונג או־ף דער אריגינאליטעט פון דער לאנע, אט דער געדאנק װעט שמרעבן ,צי אויטאמאט־שקײט; ער װענדט זיך צו פרעצע־ יענטן און גיט זיך אפ דעם נעשיכטי׳עכן נײםט, װעאכער שטויםט