Literarishe bleter · 1931-08-21 · 34 (21.8.1931) · p. Seite 654

ליםערארישע בלעםער נוס• 34 (381) זײט 654 דעד ק־רכלעכעד געם־־נה״ט, װי מ־ט אן אױספרזנירםן און נא- קװעמען גערעד קענן די טעמיטן, אנער דין הו־פט-־סוד א־ז ד• קדעםעדיעזע קאנקודעגץ, די קדעמערישע קנאה און דטעדנעקייט. ענ א־ז נאקאנט א־ן א,־םנאעזם,־ײטנאר, אז די ק־עםער פון אלע ל;נ דעד זינען פארנוםעץ מ־ט דעי־ זעלנער זאך, נעםלען־: צו םאנן געזעצ דעך ד־ נאדוינונג םון דעם הארעםאעזנעם םאלק. עם א־ז נאט־רלעך. אז דעד קױםט־קדעמעד איז אין נעם אויף דעם ־יד־קרעםעד, או־נ דע- ~ד קדעםערם עדפאלגױ־יער און קלי־געד פאר איש. פאד דער זעלנעד זאך - פאר דער קלוגשאםט - האנן קױםטלעכע דענטיסטן, אדװא קאמן. זשודנאל־םטן פ־ינט ־ױשע דענטיםטן, ארוואקאטן, זשדדנא ל־םט;. ױ נאנק־ק, די קיניגלעך םון תר ניחשואזיע, האלטן א•; ז־ערע הענט ױ נורז־טואזע םרעסע א־ן װירקן דורך א־ד או־ף דע- ״געזערשאפט■,. ז־ שפױצן אױין אונטעד דער גדאיעד הױט פון ד־ קדעמעד אפאסקודנעם אנמ־סעמיט־שן סם. אנער צװ־שן ױ נאנ ק־דן, הו־פםל־יט א־ן פ־דעד םון דעם אלװעלטלענן ת־נ ז״נען דאך דא נ־שט װ־נ־ק ״ק? דאם א־ז ױכט־ק, נאר װעגן ־עם אנ־סעלע שפעמעד. אפארװארט צו אנ־כל װעגן דעד ־דן-פדאגע, ־ואם א־ז ארו•: א־ן ־אר 1911, ה״נט זיך אן מ־ט אזא ם,־אוע: ״דאם פ־ל־ל״דנױקע ־ד־שע םאלק, װאם י־ נאטשאלםטװא און ױ אונטעדשמע שיכטן םון דער א־דאםע־שער געזעלשאפט האלט א־ן א״ן םארםאלגן, א־ז ק־נםאל נ־שט גענל־נן אומיאש־צט םצד דעד אינםעיייגעניך. דאם איז אי אםת א־ נישט אמת. א־ן יענעד צ־ט, אין 1915, װען איך האנ דודכגעל״ענט ױ דאזיקע םראזע, האי א־ך ז״ער געװאלס צוגענן צו איר עמלעכע םארנעסערונגען. נאד א־ך האנ דאס נישט געקאנם טאן צולינ טאקטישע טעמים. עם װאלם נאך געקאנט זק שעדלעך, װ־ל איך *ין דעםאלט געװען א ם־טגליד םון דער .געזעלשאםמ אויסצוםארשן דאס לענן םץ ױ ״דך. ױ געזעלשאםט איז געגױנדעט געװאק, נױ צו נאקעםםן דעם נילנול װאם האט ז־ך געױכט נעגאסן םון דער צאױשעד אדם״, און װאם האט נאשולױקט ױ ״דן א־ן אלע עביױת - אר־־נ־ גערעכנכ מאםן־שפ־אנאזש למונת ױ ד״טשן. ױ געזעלשאםט האבן געגױנדעט א־נטעליגיענמן, און צװאמען מיט מיר אױ געועסן אן א־נםעליגענט, װאם האט ם־ד געשעםטשעט אין או־עד אױין: ״און פאדט םוז מען זאגן, אז ױ דאזיקע ־דעלעך״... װען א־ך ,װאלם א־־פגעדעקט דעם א־ױאטיזם םון אק מענטש, װאלט א־ך מפתםא נ־שט או־פגעױםן דערם־ט ױ ״הוםאנע״ געזעלשאפט, אנער צום נאדו־ערן א־ז דער דאז־קעד אנט־םעם־ט נישט געװק דער א״נצ־קעד צװ־שן ד־ מ־טגלידער. םמילא האנ איך זיך געםוזט ״םאכן האױן״ און נל״נן ז־צן א־ן אט דער אדגאנ־זאציע. און נכלל װיים א־ך גוט- צו גוט, אז צװ־שן דעד פאר־רעװאליציאנעדער א־נםעל־גענץ ז״נען געװען גענוג צװ״םלהאםמע ״״ק־םױינד־. דעס אקט־װן אנט־םינמ־• ט־זם האנן עםנמלעך פראפאנאנױרם א־נטעל־גענטן: פראפעםאד פ־כנא, שולגין, שםאקאװ, פוױשקעװ־טש, און אםך אנדעדע ענ־ לעכע פאטרךדנ־אקעם. א־צט, פונקט װי פױעד אין םשך פון <ז3 ־אד, קדיג איך נר־װ םון קאנטד-,־עװאל,־ציאנערן, און לו־מ דער שפראך און ־עם סט־־־ א־ז גאנ־ן קלאר, אז דאם שױינן ״א־נטעלתענטד־ םענטשן. דעד אנטיסעם־מיזפ פון אט די נױװ-שדײנער א־ז או־םער צװ״פל - ער א־ז גאנץ אפנהארצ־ק. דאם א־ז נאט־רלעך. א קאנמר־רעזואלו־ ציאנער א־ז שטענױק אן אנט־סעםיט, און עם איז קק צװייפל נישטא. אז או־נ דער אנט־םעםיט־זפ דרינגט אםאל או־יין אין ־עד םאסע, קומט ער םון רעם ועלנן קװאל. אונזער הארעפאשנע םאםע זאפט ג־שט נאר אד״ן ניםלעכװ־יז ױ א־דעע פון א־נטערנאציאנאליזם, נאד י פאדװ־רקלעכט אים פראקט־ש תרם־ט, װאס זי ארנעט פל־יצע צו דארף גננן אפםד, ױ, װאס האנן ז־ך צופ־ל עדלו־נט, אדן ,װארענען ־ענע, װאם ט־אכטן נ־שט דודך ז״עדע געדאנקען. װענן תם טאד םעץ נ־שט שװ־יגן, כאטש עם קאן זיך או־ם- װי־זן, אז א־צט, א־ן תם פעױאד פון דער גתיסער נויינג, איז דאם נישם םער װי אנ־ם־1 מ־םט. אנער צ־ם נאתיעדן פארשםוצ־ט דאם דאז־קע מיםט אונזעדע קעפ און שטערט אונז צו א־נעט;, און עם א־ז ז״עד •טלעכט, װק אזא ם־םט דדינגט אד־ן אץ תד ל־טעראמ־ר. װ. ג ע,״ א ם ־ פ א,י ו. ס?סקיי7*. צ־ אט תם נדיװ ,װאלטן ם־ד געקאנט צוגעין אגאנ־ן ה־פשע ,־־־ פאקט;, װאם װאלטן גענ־ג נאשטעט־קט, א־־ף װ־פ־ל ױ אנט־- םעם־ט־שע שט־מ־נגק האנן ז־ך אד״נגעכאפט א־ן אונזער ־1־ט־עױאט־ד. אנעד א־ך תל נ־שט נעםען זיך צו אט תד שמוציקעד ארנעט, װ״ל א־ד נץ א־נערצ״גט, אז מ־טן אונטעדשטױינן אנאױשד״ט א־עד ם־א־םדן״ט װארצלט םען נאך נ״דע נישט אויס. װעגן חנר געראם־מאװם נױװ דאדף םק זאגן אמ ־אכ: פאד ד־ פ־לנ־אקם ז־נען ױ געזעצן נ־ט געשדינן, און עם א־ז נפ־תש נוצ־ י:אל אנצוװ־־זן א־־ף דעד אוםאנשטענױק״ט פ־ן ז״עדע שט־ק. אופ- אנשטענױק־ט א־ז דא, פארשט־ט זיך, אזתר װי־ך װארט־. נאנטש נדו־עװ־טש א־ז קו־ם אן אנט־םעם־ט לו־ט זק שט־םונג. ער א־ז *?*£י** א £ ך י 12 ׳י{ * א £ ״ײהיההן פרױעך. ךארט ראר ער דארף לא׳ן ״בררזהדיקעפ״. אט די באהױם- טונג ם־נע פאתנטפערט א־ם נ־שט. ז־ נאשטעםיקט נאך אםאל ד• אפט נאנעגנטע געם״נה״ט פץ תד שפראך אין ת־ ליםעדאטור. תן עכ ״נעט אױם, זאגן ם־,־: אגננ האט נעגנכעט. אנער תן עם גננעט א״ד - זאגן ם־,־: א״ד האט גזד.ננעט. װענן אסטרא־עק א־ן ענלעכע תל א־ך נ־שט ױ־דן. פאר- .װאכ? ־אכ א־ז ש־־ן או־נן אנגעװ־זן. עד א־ז אלק א־ד. ניתל נלו־ז זאגן, אז עם ז״נען או־ך דא תס;, װאם האלטן פאד נ־ט־ק ז־ך אנ־םל צװ פארשעם־ק פאר א״ראפעעד, װק ז״ דא־םן ם־דה ז״ן, אז ז״ געדעק צװ ־עם פאלק, װאם האם תר װעלם נעגענן לאםא־ נאםאװן, פושק־נען, טאלסטא־ען, םענתלעיעװן, פאװלאװן, גלינקאן, ם־כא־גכק־ן, ױםםק־־קאדפאקאװן, לענינען, א־ן אהונדעדט אנתדע גיגאנט;. םען װא־ט דאך געדאדםט געדענקק, אז אקראנקע מאםע קאן נ־שט גענו־ק געז־נטע ק־נתר, און אז •םפ־נאזע, םתר-נעד, ה״נע, םארקס און אנתת פון תם זעלנן ט־פ ז״נק או־ך ג־- נאנטן. דעד ז״ם־םעמ־ט־זם א־ז אדעד אנא־־שק״ט את- אניתד- טדענט־ק״ט. אלכ אנאױשרףט א״ז ת־ אנט־םעם־ט־זם ױ נהלה פון ױ נא־אנ־ם. אנער אלע םענטשן ז״נען גאנץ נארישעװאטע, װק ז״ תק נעכו־ק. או־נ אםענטש א־ז פש־ט נאר־ש, און נ־שט קק א־דיאט לויט ז״ן נאטור, קאן מען דעם ־אז־קן נאך או־ם־ ה״לן. װ־ אזוי? םק דארף א־ם גענו־ און קלאר תדצ״לן תגן ױ קולמגתל״תװאל־צ־אנעדע פאדד־נםטן, װאם םעם־טן, ״ק א־ן אראנער האבן פאד ת־ גאנצעד םענטשה״ט. ננלל נעױעדט - װאלטן נאױשע םענטשן געװארן א סך קלי־ גער, װק עםע־צער זאל ז״ ת־צ״לן תגן ־עד ט־אג־שעד נעשינטע פון דעכ ״ױשן פאלק און תגן ז״נע פא־ױנםטן א־ן דער אנט- .װ־קלונגפ׳נעשינפע פוד דער ק־לטוד. א־ם א נ־תדטתכס־ק״ס פאדעדט תר אנט־סעם־ט־זכ נ־שט ק״ן צו לאננע תרקלעתנגק. א־ן תד א־צט־קער נורזשואזעד נעזעל־ שאפט, ב־ תם פאסםא־ישן אבער גענ־ג־העלן נלאנץ פ־ן א־ד פו־לן, ז״נען ױ אורזאנן א־ן קװאלן םון תם אנט־םעם־טיזם אי־בנאו־ף. ת־ אנט־סעמ־טיזם באנוצט זיך סיט תם תליגיעזן ליגן און ם־ט