Literarishe bleter · 1931-08-21 · 34 (21.8.1931) · p. Seite 650

ליטער^רישע בלעמער נומ. 34 (1381 זײם 650 *י אויםן ערשטן שול״זגיזאמענפאר האבן פיר פעםמגעששןגלש, אל די צאד א־געמער״קינדעד דעהדייבש אין אונזערע שולן סב םר. און אז אויםעד ארגעשעד ר.אגן םיר ן>נד,ענגער נימ נאר צװ־שן די גיײטםטע שיכםן םון אונזער קליינניתעדםום, נאר אויך צװישן דער :״,נפאקראפישער א־נפעליגענ־ן און צװישן םישלששאנד, װעל־ גע ש־קן גערן ז״ערע ק־נדער אין אונזערע ײדיש־װעלמלענע גיםנאזיעס, אזוי ארוש ד,אגן מ־ר זיך ששארק דעתענשעדם צו אפים םון אגע״ זונשן מאדערנעם נאציא.נאלן שולװעזן. װאס םאר אאוישם־ק הזןגן מ־ר געםאכט םון דעש דאזיקן םאקט? ק״נע אויםםיקז פון א״ן ז״ט ז״נען מיר שטענדיק םקנא די נארםאלע םעלקעד, װעדכע םא־םאגן אנאציאנאלן שולװעזן, םון דער צװײטעד ז״ט - איז ג״ אונז דע־ װארפ ״נאציאנאל״ נאך אלין םריף״םםול. מען האש םורא געששתיכלפ צו װערן תיגף-ום־ר א־ן נאציאנאלן עגאןזם, שאןװ־נ־זם אין נאך אג״ דעדע חטאים. שאםן אא״נה״טלעכע נאציאנאל־װעלפלעכע ש־ל, װאם זאל גאם־דיקן םארש״דענע שאצ־אלע שיכטן, װעלכע זאל אלעמען צו״ נויםג־נדן, ניט געקוקט אויף די שאשיתנגען, װאם ־עדעד -״כט װעפ װעדן מיש רעכמ צוגעגן דער שול - דאם איז גיט קק ל״כשע אײם״ גאגע. ג״ א־נז װעט טען דאם םארשר״ען װי א גלל״ישדאל״םעדאגאגיק, אקר־םינאד - און מען װעט א״ך םוחל ז״ן גפחילה גםורה ם״ דעם קד־־נג־דגערטום, םיפ דעם מ־שדשטאנד םיט רעד דעםאקראט־שער א־נט־עי ־גענץ, אגי סזאד ז־ך גאקוםען אנשטאפ ״נאצ־אנאל״ - לוי- טער ״םדאדעפאדיש־פאצ־אל״, און ערשט דאן װען מען װעפ אנ״ ה״גן אװעקצוג״ן צו דער עקדהאםטער אםימ־לאציע און םיװעלן ז־ך אנה״גן צו םא,*שם,״״טן די געשמאקע ריחות םון די נ״״געגאקענע ״פאג־אקן םון םשה רג־ג־ם גלויגן־, — ערשפ דאן װעש זיך אנ״ ה״גן א״ו־צעקו״ און םען װעמ אנה״גן צו שימן םעך און שדועגל או־ף דעד סארדעמערישער אינטעליגענץ, װאם א־ז אנשלאםן א־ן םחנה םון שונא, מ־טשלעםנדיק מ־ט זיך דעש צעקראכענעם מ־שלששאנד און קד־־נג־רגערטופ, און מען װעמ װידער אנה״גן צ־ .בענקען: נאך אגעזונטער נאציאנאלער שול־גאודענונג װי ג״ ד־ אוסוה העולם. און דאש א־ז ניפ ד־ א״נצ־קע םר״ירה ג״ אונז. די גאנצע שדל״ נאװעגונג א־ז ג״ אונז םול מיט א־דעאלאג־שע װ־דערשםרונן. ג״ אונזע־ע שול״םאל־ט־קער א־ז אלאנגע צ־־ט אנגעגאנגען אן אק״ ש־אםע, אז ױ ״ױש״װעלטלעכע שול איז אםועל״־וצא םון אגא״ שט־מטער םאל־שישער ם־טואצ־ע; אנרערע ז״נען געגאנגען נאך ,ז״• טער, םארז־כעדגױק, אז ױ ״ױש״װעלטלעכע שזל קען לאזן װא־צ• דען נא־ ג״ אזא םאצ־אלער אדרענונג, װעלכע האט זיך אי־גגעשפעלט א־ן ,־אפנםארנאנד. דערנ״ װיל מען ניפ גאמעדקן, אז מיר האגן א םול״נארעכפ־קטע שול םיאץ דעמאקראטישן לעשלאנד, ש״ אין דער קאנםערװאט־װער ליטע און ג״ גאר אנדערע גאױנגונגען אגעזונשן ״ױ־שן שולװעזן א־ן ױ םארא״ניקשע שטאשן און אין קאנארע. נאמר. ט־אגט די ״ױשע קולפור״נאװעגונג א אוניװערםאלן נא״ ראקטער, זי א־ז אלװעלטלעך און ג״ אלע אונטערשיידן םון םא״ לימ־שע און געזעלשאםמלעכע נאדינגונגען גליינן אוגזערע קולטור־ א־דעאלן א־ן גױ״יארק און א־ן ריגע, אין קאװנע און אין װילנע א״נע און ױ זעלגע. םארל״קענען מיר דעם אונ־װערםאליזם םון דער ״ױשער שול, צענרעקלען מ־ר און צעםיצלען םיר אוגזער שול״ א־דעאל, - האגן מיר נ־ט ק״ן א״נהיםלעכע שול, יעדע םאציאלע גרוםקע װעט קוםען ם־מ א־ר םדםשער, און װעט טענהן, אז דער אמהער, דער אידעאלער שול״טים איז נאר נ״ איר, עם װעט אנקו־ מען דער דור״הםלגה. אםך םון אונזעדע םארשיי״שול״טוער װילן ניט גאמערקן דעם אוניװערסאלן מהדת םון דעד ״דישעד שול, װעלכע האט געהאט א געװאלדיקע השםעה אויף ױ איגער־קע שול״ױנטונגען, װאש קעמםן או־ף דער ״דישער נאש. װעד איז געגאנגען בדאש םון די אלע םעדאגאג־שע נ״״א״נםירונגען? װער םייט א״ן דעם א־- שול״צוזאמענםאר, האט ז־ זיך אדנז אויסגעװיזן אזױ קליץ, אזוי אוכגאד״טנד א־ן םארגד״ך מ־ט די גרוישע, גראנױעזע אויםגאגן, װעדנע :״נען אונז םארגעששאגען א־ן רער צוקונםט, אז םיר ז״נען ג,—ט געװען אוגזעד גאש״דנק״מ ױ גאנצע שארגאנגענע תקוםה צו םאררעכענען פאר דער תקוםה םדן שטיכ־שן האלג״כאאט־שץ ױאדקש, שון פארא״גצלטע םלאנלאזע עקסםעריםעגטן און אוםר״םע התחדות. א־ן דער התלהנותױקעד שט־פונג םון עדששן שול״צו־א״ מ־ענםאר האט ז־ך ד־ צוקונשש אונז א־־עעמאדש װ־ אן עשאכע פון א־גאגישע,־, םױ־ער, םדאנםעש־קער אנשװיקלונג. אן עפאכע םון גרייםע נ־צחונות און גװאדד־קע דעתױ־כונגק. ױ װ־־מעדד־קע װ־רקדעכק־־ט האט אפגענאדט אונזע־־ע האםע״ נונגק. קד־ש האגן ם־ר גאװי־ן צ־ שאשן ד־ אד״אנ־זאציע, ז־נק מיר ז״עױ װ״נ־ק געגאגגען םארו־ם, ד־ גאדעגונג האט אנגעהו־גן צ־ ג״ן גא־ג אױאפ, ם־ר האגן אנגעת־־גן צ־ םארל־ױן א״ן םאז־צ־ע;אך דער צװ״טער. ם״נלעך. א־ז דעד גאװאושטז״ן, אז פ־ר האגן געםוזט םא״- מ;כן און ,־עדוצ־דן אד״ אנששאלט;. ד־ אלגעמ״נע צאל ק־גדער האט ז־ך אגגעה־־גן צ־ םארקלענערן, ־ע־ קל״נער מ־טל־שולװעזן האט ז־ך א״גגעשרומפט: די װארשעװעד ג־מנאז־ע האגן מ־ד נ־ט גא״ װ־זן צי עםענע;, ױ א־־שגעצ״כנשע םדענצ־אנעד ג־םנאז־ע האש זיך געשל־אשן; דעד רעכטלעכער גאז־ש א־ז געװארן אל־ן שװאכער און װאקלױקעך, ױ םעדאגאג־שע ארגעט א־ז אועק ם־ט אז״עד לאנג״ זאפען טעםש - ם־ר ד.אגן קוים גאװ־זן א־ן סג-ס1 ־אר צ־ םאר״ עםישלעכן אונזער פראגראש םון ״ױש-ל־םוד און אנמע־ק ױ םױנ״ צ־פן םון געש־כשע״ל־םוד. געװיש קען םען םאדענטםעדין די אלע מ ■לות דערפ־פ, - װאש םען האט נ־ט געקענש םאדאויםזען ד־ א:ע שפערונגק און פניעות, װאש רעך אכזר־ותױקער גורל האט א'שגע־טשר״ש או־ף אונזער װעג. געװ־ש װעם פען ל־ך םארעגטםערן, אז םען האט געשאן אל־ן, װאש האש ז־ך געלאזן; אלו־נע םאדענט״ םעךונגען קענען אגעױ דעױקלערן גאױ א״נצלנע םאקשן, ז־ קעגען אגעד ג־ם געגן ק״ן תש־וכה א־יף דע־ גדונט״םראגע, םארװאם ז״נען פ־ר אױ״נגעק־אכן א־ן דעם ט־עמםן װ־נקל, שון ,־,-עדכן ם־ר זעען נ־ט ק״ן או־שװעג? קודש״גל םוזן ם־ױ םוױה ז״ן, אז א־ן אונזער שוד״ גאװעגונג ז״נען ם־ד גאגאנגק אזו־נע םעוערן, װאש מען װעט אונז ק״נמאל ניט מוחל ז״ן. ױ־כטיקער געזאגט, אונזער גאװעגונג א־ז גע״ פעױלעך קראנק א־ן גל״זםן מק װעט ז־ נ־ט או־סה״לן םון דע־ ק־ענק, װעט ד גיסלעכװ״ז שארדאױש און םאױשקװאױש װעק, ג־ז װאנען ז־ װעט א־נגאנצן אונטעת״;. א גאױענ־גג קען ז־ך אנטװ־קדען;אױמאל ג~ צװ״ גאר־נ־ גונגען: ז־ פוז האגן א א״נה״של־עכע ארגאניזאצ־ע און אא״נה״שלעכע אידעאלאגיע. אונז־ער גאװעג־נג םעלן ג״ױל;אכן. זי םאױמאגט ג־ש ק״ן א״נה״טדעכע, ק״ן או־סגעהאל״ טעגע א —עאל־אגיע און האט ג־ט ק״ן געזונשע א־גאנ־זאצ־ע, װעלכע װאדט ארופ אזא א־ױעאלאג־ע ז־ך געקאנש אנטװ־קלען; םאר אונז ז״יגדן גאך עד״ה־וש נ־ש קלאר ױ אג־עקט־װע געזעצן םון אוגזער א״גענעד אנפװ־קלונג און מ־ר האגן נ־ט ק״ן קלא־ע שא־שטעלוגג װעגן אונזעױ א״גענער שול״םאל־ט־ק. פ־ר האגן זיך נ־ט םאר־ גונען צ־ האגן א זעדגש־שענד־קע ױכמל־נ־ע, װאם זאל ארו־שדרנגען פון עצש סהות םון אונז־ער גאװ־עגונג, םען האט א־נז ״עפ, .װט צ' צוששעפען צו אנדערע גאװעגונגע;, גאװעגוגגען אםט גאנ־ן כגנוד־קע, אגע־ גא־ שון אן אנדעד םין, םון אן אנדע־ כאראקטע,־: םיר האגן דך ־נ־ט ז״;־ש געקאגש אתאג־שי צוגויפװאקשן, - און םיר ז״נען געגלי גן ג־ט אה־;, און נ־ט אהע,־, מען האט געװאלט א גד״טע פאלק״ נאװעג־גג אױ״גשפארן א־ן ד־ שמאלע ראמען םון אקלאסן״ כאװענונג, װעלכע א־ז נאגמער צ־נ־־פגעפדעפט געװאק א־ן ױ רא״ מען פון םארמ״ען, װאש גאקעמפן ז־ך קעגגז״ט־ק א־גע ר• צװ״טע.