Literarishe bleter · 1931-08-14 · 32 [sic!] (14.8.1931) · p. Seite 635

זײט 635 ליטערארישע בלעטער נום. 33 (380) אט ױ אלע מ־נ־ם שאלאזאױט סיט ערפאלג ארמנועופ״גן אױםן לײטער פון דער ראםנםאנט. ז־־ער ־אנן דך נאך נ:*ד א־ו אנמזד נ־־טט אזױ קרענקלעך, אי־ער ז־• ז״נען;אנ•; צושר־דן שון דעם םא- װיעטישן חם. אט די קלוגע, טתקענע און אםשםאטנדיקע בא־םר־־יונג װענן איינעם א״העלד פון אונזער צ־־ט־״ א־ז געשדיבן ימעט אן בעלע- טריםמ־יטע באםוצונגק. אבער אראנק רער אמתדרףט און םעםטער לאג־שקײט ל״ענט דך די דערצײלוננ מ־ט א םארכאשטן אטעם. סון ױוסיש מ, וועלט געשיכטצ ד־ רו־מ־יצע רעש־בליק - זאל דערםאר האבן א־נטעתעגאנגען, װײיי א־רע װאל-מעטאדן ז״נען געװעזן שלעכטע. ת־ם האט נעמלעך נ־־טט געקענט קײן ם־םטעס פון רעםרעזענטאצ־ע, די םאלקם-םארזאמל־נ־. א־ז געװעזן געב־־ט או־םן ים־ד פון פעחענלענן אנט״י1 םון יעדן ב־תער. אזוי װי די ב־תער סון א־טאל־ע האבן ם״ װ־ ס״ נ־־צט גע- קאנמ אנט״לנעמק א־ן די םאדזאמל־נגען םון ת־ם, זײנען זײ נ־־נזט געװעזן םאראינטערעם־רמ א־ן או־פהאלטן ת רעםובל־ק קעגן ד< צעזארן. עם םאלמ נ־־צט אײן װעלסן או־ף אװײלע, אז ױ תקופה פון צעזארן א־ן רו־ם אנטתזםדעבט םאצ־אלאג־־ט דער תקוםה םון אבםאלוט־זם א־ן א״דאשע, אז דער אבםאלוט־זם א־ן ױ־ם א־ז גע- װעזן א־ן זײן צ־־ט א םאציאל-םאל־ט־־עע נו־טװענױקײט, םונקט אזו־ װ־ ־טפעטער א־ן מעדנ-אײדאםע, ,װעלנע האט ־א םד־ער געקענט ראם ם־םטעם פון םארלאמענטאױ־נזער דעפ־עזענטאצ״ע. ראם ־צלענטע װאל׳ ם־םטעם םון םו־םםטן א־ז או־ך םאר װעלםן אגענוגנדיקע ם־בוק - פארװאם רער ק־רך האט ז־ך נ־־נזט א״נגעגעבן צו פאראײניקן ד־ א״דאםע״מע מלונות א־נטער א־ר הער־דאםט. א־־ף םו־םםטן םלעגן או־םגעװײלט װערן אלטע ל״ט, ק״נער םזן ז״ האט דערםאר נ־־נזט רע- גידט מער װי עטלענע ־אר. א־נזאר נא־, װאם .װעלם האלט נ־־נזט םאר גײט־ק צו םאר־נזן װ״טער ױ ם־בות םון רעם ראז־קן װאל-ם־ם טעם םון םו־םםט; און ױ רעאלע םאצ־אל-עקאנאטי־נזע ם־בות ם־ן דער ־ױדה ם־ן רער ק־רך צ־ם םוף ם־ן מ־טלעלטער. אװיימעק װ־נט־קן גע־נז־נטלעבן גורם געם־נט װעלם א־ן דער װעלמ-אנ־נױ־זנג פון ױ ב־תער םון אמלונד״ רעם װ־נמ־קטטן ח־לוק צװי־נזן דער בינעז־־נזער א־מםער־ע, װעלבע האט ז־ך דערהאלמן א־ן מ־טך פון טויזנטער ־ארן און צװ־־נון דער ת־מ־־נוער א־מםעתע, װעי1- :ע א־ז ז־ך צעםאלן אונטער ד־ קלעם םון דער םעלקער-װאנדעתנג, זעט װעלם דערין, װאם :־נע א־ז געװעזן צעמענט־רט תרך אגלײ- :ער װעלט-אנתװײנג םון א־רע ביתער און רוים נ־־נזט. צ־ דארף םען דא װעלםן דערםאנען, אז ד־ ה־מ־־נוע א־מםעױע א־ז דװקא א־ן ױ צ־־טן פון יױדה געװעזן ם־ל־נוטענױק ראמאניז־רט א־ן איר םערב- טײל און העלענ־דדט א־ן מזדק און אז דװקא צו רער דאז־קער צ״ט׳ ז־נען אלע רו־מ־־נזע לענרעד ־נזו־ן געװעזן ם־לתזטענױק באהעד־נזט םון א״ן און דער זעלבעד קריםטלענעד רעליג־ע? אמ־נזטארקםמן אבער קופק צום או־םרדוק א־ן דער גע־נז־נטע- באטראנטונג פון װעלסן דער עטנאגראםי־נזער און דעד ,־על־ג־עזער מאםענט, װ־ םר־נצ־םן פון דערקלערן ױ קארױנאלםמע םראבלעמען ם־ן דער גע־־נז־נטע. ױ אנט־נזט״ונג ם־ן דער א־־םטאקױאט־ע יעדקלערט װעלם א־ן ג״םט םון דער ראםן־טעאריע ם־ן לודװיג גומםלאװ־ט־נו װ־ ארעזולמאט םון אנםאלן םון נאםאױ־נזע םעלקער אויף אײנגעזע- סענע אקעד-אדבעטעד, נ־־טם נעםענױק א־ן אנט, אז 'בזזין םאר ארט־קל װעגן ״פאצגעװעמ״ האט ער על-פי-טעית א־ן דעדאקציע םון ז־נװרנאל אדײנגע־נז־קט אז״מל פון זק טאג-בוך - םינקט דעם ארם, װאו ער םארתםט זיך אויף ראזאנאװן. דאם זײטל פאלם אױין א־ן ױ הענט פון דעם ״אנגעזעעגעם חנר־,. םאלאזאװם קאױערע איז םארלארן. דעד מחבר א־ז ז־ך ס־דה ב״ם ענדע, אז ״דער סוף פון דער דערצ״לונג א־ז נ־־נזט אתאני־ט צונו־םגעװאקם;״. עד האט צוגעטדאנט דעם טוף, װײל א־ם האט זיך םארװאלט לויט דער אלטעד ליטעדאר־־נזער טראד־צ־ע צו ״בא־טטראםן פא־ ױ ז־נרי. אבער םאקט־־נז זעצן םאד ד ״ ר ר. מ א ה ל ע ר / ו ו א ר ׳ט ע הערכעדט ײעלם 11. י62 ױ םאצ־אלאג־־טע טעאר־ע, אדער אײגנטלעך ױ טעאר־עס םון װעלפ א־ז שװעד אר״נצוםאםן א־ן אםנעםע םון ױ מאדערנע ױנ׳ טונגען א־ן דער פאצ־אלאג־ע, זײן גע־נז־נטע-באטדאנטונג א־ז א־ א־נױװ־תאל־םמ־־ט, א־ ראסנמעארעט־ש, אי אידעאל־םט״ט, א־ פם־נאלאג־םט־־ט און אין א גת־םער מאם - או־ך מאראל־זאטאר״ט. א״נם אונטערלי־גט נ־־טט :״טט קײן םםק: מ־ט תפ ה־םטאױ־ק מאטעױאליזם האט זי נישט קײן ־נװם ־טײכות. דער מאנגל םון אן אנשםא־ א־ן אםעםטער א״נה״טלענעד געהװנטע- טעאױע דעדפירט װעלסן אםמ א־ן ױ עיקדד־קםטע גע־ט־נטע-םראב- לעמען צו באהו־םטונגען, װעלבע קלינגען טײלפאל ז״ער פאראדאק- םאל, װעלכע זײנק אבער לחלוט־ן נ־־טמ רנט־ק, און באױק אפ־לו הארט ד־ גרענעץ פון נאיװקײט. אט װאם פאר אם־בה עס גע- ם־נט, לם־טל, װעלם םאד דער מויזנטיאױקער אםגעיטטאנענקײמ פון נ־נע. ״ױ נעםלאנטעדמקײט פון א־ר ־טםראך און ־טדיםמ, םער װי װאםער עס איז אנדעדע ם־בד״ האט גורם געװעזן דעדצו, אז כ־נע זאל װעדן םאליט־־ט, םאצ־אל און א־נױװ־תעל צו אגת־םן געםויזענץ, .װאו עם םארעמ זיך אתם אםלײםיקע נאםעלקעדונג, אן א־טטרעבן אדו־סצוגײן או־ף דער םױי, אנ־טטאט דעם, װאם זי האט געקאנט װערן די ער־טטע מאנמ א־ן דער װעלט,,. מען דארף נ־־טט ױן גראר א ה־םמאױ־טער םאמעריאליסט, בדי א״נצוזען, אז ױ ם־בה װעלנע עם געפינט דא װעלס א־ז אומגעװײנלעך נ־־טט־ק לנב־ ױ רעזולטאט;, װעלכע ז־ האט לו־ט ז״ן מ״נונג ארו־םגעבדאנט. װעלם װ־ל ם־ט״ט ־טטעלן די גע־ט־נמע מ־טן קאם אדאם! צ־ לײגט זיך דען נ־־טט אםך מער אויםן ־טנל, אז ױ םאױטטײנערונג םון דער נ־נעז־־טער ־טד־םט א־ז געװעזן א פועל-־וצא םון כינעם םעאדאלער םאתל־װערטקײט, װעל- כע איז װ־דער נ״טט געװעזן קײן צוםאל, נאר באױנגט תרך דער געאגראפ־־טער לאגע םונם לאנד? םונקט אזו־ א־ז אנא־װער טעות ד־ בא־״םט־נג פ־ן װעלםן, אז ״ױ גױנ־־טע ־טדיםם האט געהאט ױ גרעםטע װירקונג אויף דער אנמװ־קלונג פון דער אטענ־־טער קולטור״. און דא א־ז דאך װעלס ־טוין אל״ן געװעזן אויםן ױנט־קן דרך ם׳־ן ה־םמאױ־טעד דעדקלעדונג, ער װײם דאך צז דערצ״לן, אז די גױנ״טע שױםט האט זיך אנטװ־קלט םון דעד ם־ניק־־ט-אלט-העברע־״טער, און אז ױ דאזיקע םא־א״נםאנטע ם־לאבנ־טױםט א־ז אנט־טטאנק װ־ א באדערפענ־־ט םון דעם םענ־קי־טן האנרל - זאל באװ״זן פםארטע, װעלכע האט ז־ך באנוצט ם־מ דער זעלבער גױנ־־טער ־טױםט און דאך האט ז־ קויס דעתױיכט צי אנ־־טט־קער קולםור-םדדגה. דעס זעלבן םאנגל םון ח־ש פאר םראםאױן צװ־־טן ס־בה און םועל־־וצא װ״זט ארוים װעלס, װק ער דערה״בט דעס װאל-ם־סטעם צו אן עױטט־ראנג־קן גורם א־ן דעד גע־ט־נטלענער אנטװיקלזנג.