Literarishe bleter · 1931-07-24 · 30 (24.7.1931) · p. Seite 574

ליטערארישע בלעםער נום• 30 (377) :ײט 574 מיט זײן קוק אויף ײדיש, מיט דין אױםפאםונג פון דער ראי׳ע, װאם די ײדישע שםראך שםיי׳ט אין ײדישן ייענן, איז אלעק־ םאנתד הארקאוױ אין יענער עײט נעװען דער אײנעיקער אין אמע־ ריקע. אםילו די, װאם האבן רעװזדיטירט קענן דײטימ און נעשריבן אײדישל׳עך ײדיש, ז״נען נישט נעװען שטארק פארד׳יבט אין דער שפראך װי אצװעק פאר זיך אי׳ײן. אויף דעם פונקט איז האײקא־ױ דער פיאנער, דער חר בדרא. ער האט אויםנעטרעטן דעם װענ פאר די שפעטערדיקע קעמפער םאר ײדיש אין אמעריקע. און אט דאם איז דער נרעםטער אויפטו הארקאװים, אן אױפ• טו, װאם א־ז, װי נעזאנט, דיקטירט געװארן מעד פון ליבע, װי םון פילאלאניע - ליבע צום סאלק א־ן זק שפ,־אך. צװײ טײטד׳ען האט ער געהאלטן א־ן האנט, אן עננלישן און א ײדישן. מימן עננלישן האט ער רי אימיג־אנטן נעקנעלט עננליש, כדי זײ זאלן נישט פאר־ לארן װעק אין נײעם.לאנד; און םיט דעם ײױשן האט ער זײ אנ־ נעװיזן אויף דער שיינקײט און רײכקײט פון דער אײנענער שפ׳־אך, זײ נעלערנט זיך אײנשטעלן, פא,־טײדיקן און ליב האבן ראם אײ־ נענע לשון. די, װאם פ־לע נ־ע נ־צלעבע םפרים קל״נע און גרויםע, אלער־ לײ װערן נעשריבן און געדדוקט. בםעט אלע טאנ װעק אױך צ״טוננען ארו־םניענעבן אזוי נוט, אזוי ש־ין און מימ אזו־ פ־ל נוצן. װ־ הי ראז־קע, װאם אין אלע נעביל־עטע שפדאכן, און ה־נט צ• טאנ קאן םען שוין לײענק א־ן רעם ײדיש־ט״טש פין דער בבא־מעשה כיז די העכםט־היםטאר־שע ביכער, לםשל, נ־עצם נעשיכטע פון לינעצקי, ײדישע נעש־כטע פון לער־ נ״ר קו,־צע װעלט-נעשיכטע פון .־עסעד און ם־רי חכמהבכלל•׳. ,װ־פיל ליבע צו ײדיש, צום ײדישן עולם פארמאנם אט האם קל״נע ב־כעלע הארקאװים• און או־ב רער מחבר ,־ערט װענן ״זשאר- נאן״ און ״״דיש־ט״טש״, איז עם בלו־ז דערפאר, װאם עו זיך מיט ־י דאמאלט־אננענ־מענע אר־עקט־ק פאר דער שפראך. ער אל״ן פילם און װײם, אז ראם ז״נק פאלשע עפישעטן, אז ראם לשון פון ױ ײױשע מאםן איז - ײהיש. אין זק בראשור באנוצט אר־ים פין נוײשקע ׳ו '1' י באמערק: ״אומנעאכט, װאם דיזע שפרא (יט£ראכן>, קדײדט איר דער נאטעץ ײױש דיער :וט״. ז ר ו ב בןל / ו ו א ר ש ע געזעלשאפטלעכע אריענטאציע און פערזענלעכע דעצידירטקײט אבער א־ן פאליטיק ״מישן״ זײ זיך נ־שט, םון ״קאמף״ האלטן זײ ני־נמ. וױיל א־ז קאמף א־ז םען אפט־ נ־שט א־בערקל־־ בעריש בנונע ם־טלען א־ן מעטא־ן. און ר ק־נםטלער זײנען אין דעם פרמ איםטנ־ם־ם, אױםנעא״דלטע, ,־אפינ־רטע םענטשץ פ־ן נ״םט, פון ,־ײנעם, זויבעדן א־ן ציכט־קן ג״םט״.. בלי־בן זײ שט״ן פונדערװ״םנס, םן־הצר. זײנען אננעקומדן שװע־ע, הא־בע־, ב־טערע צי־םן או־ך או־ף ױער ״דישער נאם. ױ אלנעפ״נע רעאקצ־ע האט נ־שט נעקאנט איבערלאזן ,,הםקר״ רי ײױשע נאם און נישמ פרוב־רן ז־ צו בא־ הערשן און או־םצושפױיטן אויך אויף ױ ײױשע םאםן א־ר לײט־ זעליקע השפעד,: ױ בעםטע נעלעגנה״ט דע,־צו דאה ד נעד,אט בײ א־בעדענטםערן ױ ײױשע קהילות א־ן ,־שװת פון א־רע טר־־ע מה־־פ־ת־־רעלעך פון דער קי׳ערלןאל׳רעאקצײאנערער ״אנורה״. דעד ״ױשער קלעױקאױזם האט נעזאלט דורך דעם באקופען א ת־ק־ן. צום ש־נ״־״מל זאל ־צונעםעםט־קט ,װעק א קנעפל. װאו םיהעלפט נישט הי מ,־,־א םא־ ״מלכותא דרקיע״, זאל װידקן ױ םורא פאר ״מלבותא דא־עא״, און פארקערט. ד־ צ־ונ־םטן ז״נק א־־־כ אין קאםף קענן דער ״אנודה״, קענן קלעריקאליזם, פאה װעלטלעכקײט. ױ צװניםטן האבן נע־ װאלט שאכירן ה־ ״אנ־דד,״ מיט; לאזוני- פ־ן ״װעלטלעכקײטי׳, פ־ן פאהערנער ק־לט־ר. נעזיכט בלומרשט צו ש־אפן אן א;םי-א:ורר,שן, אנט־־קלעױקאלן בלאק מ־ט ױ.םזרחיי׳ ב־אש. א־ז ני־ט־ק גע־ װען ארויםצומרעט; קענן בײרע. קעגן אפענע און מאםקירטע שװנא־ם פון ײױשער קולטור. דא האם םען אבער נעםוזט האבן אן אײ־ נענע... םאליטישע אר־ענטאציע. פאדװאם עפעם זײנען צ־ונ־םטן פונקט אזױ שעדלעך פא־ דעד ײױשער קולטור־באװענוננ, װ• ױ ״אנודה״? און פאדװאם איז ױ ״אנודה״ קענן הער ײױ־ שער מאםן־קולטור, .װיבאלד ױ ״אנודה האלט יא פ־ן ײױש? און צ־ זײנען טאקע ױ צײוניםטן אין עצם קענן דער םאל־טיק פון דער ״א;ודהי׳, אדער נאר קענן דעפ, װאם אט ױ מלבות־פאליטיק װערמ נעפ־רט פ־ן דער ״אנודו־,״ און נישט £־ן זײ? ײהישע שריפטשטעלער האבן דך ניש־ט ״נעם־שט״ ,אץ פא־ ליטיק און נעשטאנען אן א זײט. נ־שט א,־ױםנעט,־עטן קיעגן הער איצטיקער קהילה; נישט אדױנצעטרעטן םון דער קה־לוצ אלס א־ן פאל־ט־ק ז״ ש־ט״ען מח־־ן ־עב נעועלשאבט־עכן קאמף. אװי הײםט עם;עוױינלעך, אלױ ״בער אד״ן. אװדא־ ז״נען פאראן א אנע־ א־ן האלט אעט־װן אנט• ראש פ־ן!י*- י? - * ײ ייי, י דעיכע ־ען אב׳ב כן עכי א־נטער ״1ו ארב ו;עזעדיצאפע^עך״פאליט־רץ דענן :דיען א־ז גא-דד-״עץ, װע,־ץ בא־ ל ע פ א ל י ט י ק ע ר׳ אבער *י— י-*••* ־־**— ו , ״ -, -גמ ׳ 1 '1• ־אכ ט״נט נ־ש־ט, חל־לה, אז ר־ ״ױשע ען קעכן רעט, אז ױ ־ױשע שפ.־אך זאל קױנן מ־יוכה״רעכט, אז ■• ײױשע שול זא־1 אױטנעהאלטן װערן אױפן חשבון פין דער ולובה א־ער לבל־הפח־ה פ־ז א*ר ם־בט־ױרט װערן. אר־בא, ראם 1 ■ טעאטעה, באה א ם־בםיר־ע פא,־ו ״ ׳ו •••••*• •*ייך< ער ענין צװ אינטעי־עםװ ,מ־שן״ ז־ך נ־שמ א־ן פאל־ט־ק. אנע-י פט אר״ ־אב לא,ן ז־ א־בער פאר ױ פדאפעם־אנעלע פאל־ט־קער. אן א־נטערשר־בט, םארלאננען מה־כי־־י־־, או מידעט פ־ן זײ :ע־ ג״יטט כינק די ד,ענט׳ ר״נ־י ז*ך א .װערן ז״ :עבן. זײ ,־דעלן נ־שט פארשקלאפם ״ן פדײ א־ן ,װילן ז טיקער רעם;י־םט: זײ , ז״ן אונטעתעװא־םן ,־עדט נאך: , ,װער צ־ א באשטימטן פראי״־אם, צ.-ק., .װעלכעד דיאט ױ :אנצע ־עם א ־־ _ פא־אררע;ונ־.ע; פ־ן עפי צו שלאנן אײנענעט :א־ זובט ״ערר, •***>•*• *^•• י ייײ *••• •< ־ן••־״׳ א ן -,•־־>־< א 1 , פאהט־־-קאפ־טאל. פון פאדטײ װ״כן ״ױשע קינםטלעה און שױפטשטעלער. ב-ארט״ פענטעט, שדענקט־א״;, באנרענעצט און פא־שקלאבט. פאלק א־ז מער א־ן בעםער זר פארט־. ־ױשע שר־בעד האלטן *א םי־ז פאלק. פ־ן םאלקם־אינטערעם צו קויט•,־ א־ן ק־נםט. ז״ האבן ל־ב האם םאלק, ז״ן שפראך, ז״ן ק־לטור, ז״ ארט, אז מיױהט אן העט בבוד םון םאלק, זײ זײנען נד״ט אפילו צו לאזן .־ױםן דער עםנמלעבקײט, אז זײ זײנען אױפנעבדאכט צוליב ־ער עװלד״ ,װעלכע װערט באנאננען לנבי דעם פאדק א־ן ױן ק־ל־ טו,־. ז״ קאנען דאן ט־ײט זיץ אם־לו צװ אפעל־רן צום נעװיסן ם.־ן דער קולטור־װעלמ, פון אנדעת קינםטלער זגץ שױפטשםע־ לער, צו םענטשן פו; ״נײסט״ בײ אנתו־ע פעלקער.