Literarishe bleter · 1931-07-24 · 30 (24.7.1931) · p. Seite 573

ליםערארישע בלעםער נום• 30 (377) זײט 573 םילאלאגיש נעארב״טעט םאן אלכםנדר בן ױםף משה ז״ל הארקאװי םרן נאױאהרודאק, מינטקי גדב. ליטא. נד-יארק דרוק םון דיא ״ױדישע גאזעטטען״. 1886. די נראשוד הייבט זיך אן טיט א ״םארװערטל״, וואו רער עחבד שרייבט: ״דיעזעס ביכעל איז דער ערשטעד טדאט ודאט א־ך מאך אין דער לימעראױשעד װיעי*ט, איז ם״ן ".ידיזד '..~יס. מיין שםחה א־ז אבער נאך גרעסער, װאס עס דאנדע־־ט א־נזער מאמע־לשון און װאם עס איז אין דיזער שםראך געשריבען. װעםען דארף נישט זיין ליעב דאס גיד־עכטענעס פין אוניעדע םראםמינקע ױדעלעך, װאס לעבין אין ל־טא, םו־לין, ריסלאנ־ אין נאך אנדערע םק־םוה, דארטין אין די קלי־נע א״נםאכע, אבער דער םאר ליב־נקע שטעטלאך אדער דערםלאך, װעלכע בע- ױנען זיך מיט איר? װעםען םין אינז דארף נ־שט ז״ן ליב ד• שם־אך, א־ן װעלכע אונזע־ע אונשולדיקע ז״דעס אין באבעם מאטעס און מאמעס, זיצענױג מ־ט תה־נע קעם ם־ט שמ״כעל- ױגע םניםער לעבין ױ װאױמע א״װענם א־ן ױ שבהיױגע נעכמ א־ן װינמער און דאבין אונז דע,הרילמ שיינ־נקע םעשדי- לעך - מעשה׳לעך אין װעלכע עס ששיגעלט זיך אס דיא כא- ראקטער םון דעס י־ױשען םאלק, איבערהױםמ דארף עס ז״ן ליעב נ״ ױא יעניגע לעזערס םון ױזעס לאנד יאםעריקעי, װעל- כע האבין שוין מער ק״ן גילעגענה״ט ניט ז״ער םאטערלאנד װידער צו זעהען, און איך עדװאדט טאקע, אז ױ יעניגע דאס בעזיצען גישמאק און ל־עבע צו אונזעד םאטערלאנד און םאלק, װעלין האבין םערגעניגען צו זעהען דאס אין ױא װ״טע אמעױקע, אין דער װעלט-בעױהםטער שטאט נויארק א־ז אױ־ס גינעבין גיװארין אביכעל איבער דעס מאםע-לשון םון אונזערע בױ- תרלאך װאס װ״נען א־ן םויל־ן... א, װי ליב א־ך ױך םויל־ן װי ליב איך ױינע ױדעלאך װי ליעב איך ז״ער שם־אך!״ אין דער בראשור טרעט עד אױיס קעגן ױ משכי־^־ס, דאס לאכן דך אוים םין ״דיש. הארקאדי שױ־בט: ״זנו אונזער באױ־ערן זעען מיר, דאס נישט נאד אונזערע גראבע ױנגען אל־ין דאגן זיך צו פארלאכן ױוע שםראך, נאר אויך םילע ם־ן אונזערע :ליםרשטע משיילימלעך, װעלכע זוכן או־ף איר אויס םאלשע ם־עטענציעם װעל- כע טראכטען אויף איר א־יס זאכן, דאס נ־שט געשםו־גן אין נ־שט געםלו־גן, דה״גו: דאס זי האט ק״ן ג־אםאטיקע, דאס אזו־נס קענען נאר טון, אדער טראכטן, אזעלכע מענטשן, װאס דאבן ק״נמאל נישט געלערנט, דאס װ״סן נישט, װאס גראםאט־קע ה״סט״ אאז״ד. אנ- װייזנױק אויף ױ גױיסע שם־אך-אוצױת ם־ן ״ױש, שטעלמ ז־ך דער מהבר אם אויף ױ דעױ״ױיכונגק םון דער ״ד־שער ליטעראטור, דאס גיט אונז מער-דייניקער אשםיגל םון דער ״ױשער ל־טעדאטור אין יענער צייט: .דער ״ױשער זשארגאן, - ש־־יבט דארקאדי - קאן נישט גערעכנט װערן םאר אן אומגעבילדעטע שםדאך, דען װאס םעלט עס קעגן אגעבילדעטער שםראך? ױ ״דן באדינען זיך מיט א־ד א־ן ױ אלע ד,־״ אוםניס, אין דעלכע א געבילדעטע װערט באױנט, ה״נו: אין ױיק, שױ־בן און ל״ענען. דאס זאלן מיר מער םארלאנגק? עס ז״נען שוין דונדערטעד יאדן םארב״ ז״ט סילע גוצלעכע סם־יס ז״נען געשױבן געװאק אין ױזער שםראך, דאס ם־לע נוצלעכע איבערזעצונגען ז״נען אין איד געםאכט געװאק?זעט ױ הוסםה צו יאדאן בוקסטאדםס לשון-קודשדיקע גראםאטיק אין לאט״ף. אין אונזער צ״ט לא םון ״אונזעת״ יידן - םון ױסלאנד, װטקיע אין אנתרע ״ױש- ר״דנױקע לענתד - און ז״ װעדן תר דאםיניתױקער עלעמענם םון תר אימיגראציע, איז ױ ״דישע םױעסע געצװאוניען ביסלעכװיױ דך אםצוקעק םון ױיטשטעױשן. אשטארקן א״נםילס א־ן אט דעד ױכטונג האבן ױ דאםאלט-אנגעקומענע םראם. געצל זעלי- קאװיםש און אנרהם גאלדסאדען, װעלכע שױ־בן אױ־;, םאלקםטירלעך ״דיש. גאלדםאדק גיט ארוים ױ מאנאטלעכע ״אי- לוםטױרטע צייטוגג־, װאו עם שםױדלמ מיט ז״ן ־אםטיק ״ױשו דאס אייגענע טוט םראם. זעליקאװיטש אין ױנע םעליעטאנען א־ן שרהזאנם ״״דישע גאזעטן״ און ״״ױשעס װאכנבלאט״, װאם ביז דאמאלט ױנק ױ נעזזען ױ םעםטונגען םון ד״טש. תר נרױסעד עולם איז דך םשוט מחיה, און נאכתם װי דע־ ״םאלקס-אדװאקאט״ שאםט אם (אין 1888> דאס ױ־םשמעױשע לשון און האט גױיס הצלחה מיט ״דיש, קאן דך שוין שדהזאן נישמ באנויענק מיט זע- ליקאװיטשעם ״דיש-נעשױנקע פעליעמאנען און קומט אױיס אין סמ18 מימ א םראקלאמאציע, װאו םיאיז מוױע ױ לעזער, אז עד-באן ױיטש. מהױם והלאה װעט מק שדייבן ״ריש... הארקאװי, װעלכער איז ניז דאן געצװאינגק געװען צו שױיבן ד״טש מיט ״ױשע אותױת, צ־ט םױ־ אם תס אטעס און ער לאזט דך שוין אםילו אויף תםארםק אין תד ״דישער אדטאגראםיע. אין ױן זשורנאל ״תר ״דישעד םראגדעס״, װאס ער ה״בט אן א־ן סס18 ארויםצוגענן אין נאלטימאר, איז נישט נאר דאס לשון פאלקס- טימלעך ״ױש, נאר אוץ־ תר אויםל־־ג איז אםאנעטישער, אין םיל םרטיס ענלעך צום ה״נטיקן םאנעט־שן אױסלייג םון ״דיש. אבער, װ־ נעזאגט, אױ האתןאװים םארדינםט נישט אזוי אין ״ױש-ת־םארם וױ אין ײדיש-םארטייױקונג. מ־דארף אין זינען האבן, אז מים תם אי- בעתאנג םון ױיטש צו ״דיש, װאכ תד איבעדװיגנדיקער ״דיש-ריית־ ױקעד עולס האם נםועל-ממש ארויםגעצװאונגען אױף תד סת- םע, האט דך ױ באצױנג צו ״דיש נישט געענתרט ב״ ױ צ״םוגגם- אװיסגענער אץ נ״ תד אינטעליגענץ (ל״ק: ד,אלב-אינםעליגעגץ> בכלל. ױ םיתר, ארנאניזאטארן, םא־ט״-םראםאגאנױסטן און ציי- מונגס-ארױסגעבעדם, װאם האנן דך באנוצט מיט ״דיש, האבן עס געטאן אתר צוליב ביזנעם, אדעד צוליב םראםאגאנת. ״דיש איז געװק אמיטל, בשוס-אוםן נישט קק צװעק. אדדבא, מ־האט אױף ״דיש געתדט און געשױנן - ק ע ג ן ״ױש, װי עם טתםט נאך, ליידער, אויך אין אונזעת צייטן. אלעקםאנתר הארקאװי האט עם תריבער געםאכט םא־ דץ אױםנאנע צו־ םארטייױקן ״ױש, קקן זתע שונא־ס, אויםצוקלערן תם ״דישן עולם װעגן דקי װיכטיק״ט און שיינק״ט םץ תר ״ױשער שםראך. צוליב תם צװעק םארעםנטלעכט ער אין שרהזאנם ״םאלקם- צ״טונג״ אםעריע ארטיקלען װענן ״ױש (1886> און גיט ױ תתאך אװים אלס נראשור. םיאיז כדאי זיך צו באקענק םיט אט תס דא- קוםענט און איך װעל תריבער דא ברקגען א״ניקע ציטאםן, מימן אריגינעלן אױסלייג (םארגעסט נישט, אז ױ בראשור א־ז פארעםנט- לעכט געװאוץ נאך םאר םתן-תורד״ איידעד שרהזאן האט אםגעשאםט ױיטש און אריינגעלאזט ״דיש. דאם װעט תדקלערן םארװאם אםילו אין אנאװנתר ביכל האבן דך אױינגעכאםט ױיטשמעדיזמען אין הארקאװיס שםראך>. אויםן שער-בלאט לייענק מיר: שפראך־וויםענשאפטליבע ביכליאטעק די ױדיש־דײמשע שפראך דא װעױן ארום גירקיט ױ תקנות םץ תס זשאתאן, װעלכער װעדט גיברויכט במעט ב״ ױ העלפט ױק און ם־װערמ נעװיעזק דאם ער איז אזױא גוט א שםראך װי אללע אנ־ תרע שםראבק.