Literarishe bleter · 1931-07-17 · 29 (17.7.1931) · p. Seite 562

ליטערארישע בלעטער נופ. 29 (376) זײט 562 פון מ♦ מ♦ דאליצקים זברונות* פארצײכנט דורך נחום כיניטש. לאם־אנדזשעלאם אנטקעגנשטעלן, נאר ניז װאס װק, האנ איך אים אראסגעקייקלם פון די טרעפ... דער נר-נש האם געכרומט, געשדיען, אז עד װעט מיך דורם זיין, אנער איך האנ אים נעװאדנט, עד זאל ױך אפמראגן, אוינ ער װיל ד,אנן גאנצע ניינעד. אװײלע איז ער געשטאנען, האט מיך אפגעמאםטן און נאך אקוחנן ישוכ-הדעת אװעק מיט אשטחניקן אױםרוף אויף מײן חשנון. א פניכ מײן הויכער װאוקם א,־ן מײן גאנצער אױםזק ר,אט זיך גארניט ארײנגעפאפט אין דער דאלע פון אמלמד. צו די אלע סארטן נאלײדיקונגען איז הונגער און נויט געװען אמעגלעכע דערשײנונג. האנן מיר זיך געװענדט צום :לומרשטן פארװאלטער װאלאזשינםלןי און געפאדערט, ער זאל דך מימ אונז טײלן גלײך אויף גלײך פון שכר-לימוד. האט ער דך געמאכט נ־ט װיםנדיק, דערװײזנדיק, אז עם קלעקט גיט די חלה אויף אהמוציא- אפײלו צו נאצאלן דירה-געלט און אנדערע אױסגאנן. שרהזאן איז אונז געקומען צו הילף און נאך זײן פארעפגט- לעכן אין ״טאגענלאט״ אײניקע א־טיקלען װעגן דער תלמוד-תורה און איר קריטישן צושטאנד, האט דך אונוער לאכע אניסל םארנעסערט. מיהאט װאלאזשינסקין אנטזאגט און אנײע םארװאלםונג איז אוים< געקלינן געװארן. אהיפש כיםל איז אונז נאך אויםגעקוטען או־ס־ צושטײן און לײק. ״זו תורה וזו שכרה־ - לױט נאך דער תורד״ װאם די תלמידים האכן נאקומען - אזא געהאלט האנן מיר נא- יץמען... מיט שלום־עליכמען אײנמאל האנ א־ך זיך געטראםן מימ שלום-עליכטען אין נױ- יארק. איך האנ אים מקנא געװען םאר זײן װאונדערנאק טאלענט, װאם האט כאצוינערט זײנע לעזער און צוהערער. מיר זײנען נײדע געזעםן און געמיטלעך געשמועםט װעגן אמאליקע יארן און אמא- ליקע גליקן: װען איך, מנחם-םענדל, האנ זיך ארומגעדױיט אין מאסקװע, געקנעלט, פארשםרײט תורה צװישן גוײם און קוים דך דורכגעלעכט, און ער <שלום-עליכם> אלם מנחם-טענדל האט דך אתמגעדריט אויף דער קיעװער נירזשע און נדיל הדל געװארן.- ״און יעצט זײנען מיר - תפט זיך אם שלום-עליכם - שדײנער, װעלכע דרײען דך ארום אין א נײעם כישוף-ראד, מען דדיםעט און טע ציט מיםן פען — מע ציט ארוים אפאר דאלער םון אצײטונג, םון א פארלעגער, אנע־ םיאיז אן אנגעצויגן לענן. מע ציט ארוים .דאם כיםל חױת םון די נײנער, ניז טען דעדזעט א פאר גראשן״. - ״איר װײסט״, זאגט שלום-עליכם, װאם דענקט אירז םון װעלכן שבט קומען ארוים שױפטשטעלער? מיר דאכט םון שבט שםעון, װארעם ״כלי חמכ מנרותיהם״ - זײ תינן אײנער דעם אנדעק און זײנען פארקויפטע עבױם כנענים... ניט םארגינענױק טאמער חס- ושלום איז אײנער גרעסער פון צװײטן מיט אכדת תם-ושליס... - גלוינט איר ניט, אז קנאה װעקט צום שאםן װײל ״קנאת םופדיב תרניי• חכמה?" - האנ איך געםרעגט שלום-עליכמען. האט ער מיך אפגעמאםטן מיט א כטולױקן נליק, אנמעדרןנױק: חכםד.? װאם פאר אחכמה זוכםטו בײ ז״... אי, קנאד,: אהינשע ביםל פארמאגן אונזערע גתלים און נאך װאס פאר אקנאד״ דעדנײ האט שלום׳עליכם אונטערגענרומט: אי, קשה כשאול קנאי״ הקנאד״ הקנוד והתאוה מוצאין את האדם מן העולם. און אז קנאה רעדט שוין אדוים פון א שרײנערם האלז, װעט שוין ניט העלפן קײט טאטער. םיװעט דך אנפאנגען אסדרה םון תולדות לשון הרע און וישלח לאהוכ־י ערשטע יארן אין נױ־יארק ״איד םרעגט מיך, םיט װאם איך האנ זיך נאשעפטיקט ױ עדשטע צ״ט םון מײן אנקומען קק אמעריקע״ - האט געזאגט צו מיר ם. ם. דאליצקי. - ״עט, מיט אוםװע־דיקע קלײנלעכע זאכ;, און עם עקל׳ט מיך נאך איצט, װק איך דעדמאן זיך אן דעם. מען זאגט: ״ש״נד אם אנכלה אין מא־ק, אבי דו זאלםט ניט אנקומען צ■ לײטן״. װי גערעכט א־ז געװען ר. א. ברוידעס, װעלכער האמ עם גאר אנדערש אויסגעטײטשט: ״ש־נר אפ מ־ענטשן א־ן מאר־, אב• ת זאדסט :יט האנן צו טאן םימ קק גבלה״... ארעם, מוטלאז, אין אגעדױקטער שטימונג האנ איך זיך דאן געפונען, און װי זאגמ מען: :אך אן ארעטאן שלעפם זיך נאך ארעםק״ט. אין אן עת צרר, האנ איך אפילו געפעדלט מיט םײנעם אנוך, אפגעקלאפט רי טיק פון א־נטעליגענטן, עמי-הארצים און גראבע-ױנגען. דער נאסען פון מײן נוך: ״מנ־ת וטת־ץ״, האט ז״ער ר־כט־ק געפאםט צו טיין דאמאלסטיקעד לאגע: פון הויז צו ד״ײז און פון גאם צו גאס האב איך זיך א־ומגעשלעפט, אין דער ביטערער דלות האט מיך געפײנ־קט. נלית ברירה אמלמר געװאק. דאם א־ז געװען מיט 35 יאר צוױק בערך, װק א־צעלע װאלאזשינסקי האט געעפנט אתלמוד-תורה און אנגעשטעלמ אלס לערער מיך אין דעם הענרע- ישן דיכטער און טדקרק מ. ױיבערםאן. איצעלע איז שו־ן געװען אײנטאל א םויגל, גאר קײן נא־ ניט. יעדן סענט םון תלמוד-תורה האט ער אראפגעלאזן צו זיך אין קעשענע אױין, און אונז פלעגט ער אפפטרן מיט גארנישט. הײנט דאם לערנען אלײן, ױ נאצץנג צו אלעדער א־ן יענער צײט. דאס גאנצע געשעפטל, װאם פאר אפניס עס האט געהאט, אויף ש־נאי-צױן געזאגט געװארן. מק האט נעהאקט האלץ אויםן קלאפטער. שװער םא־לןו־םט עכרי... צוזיגגענדיק אמפט־ר דערנײ און די ת״מי־יב, גױעצעיס פון דער המזורד״ װי ױיכערסאן פלעגט דך אויסדר־קן: ״גוים גדולים ועצוטים״. זײ האנן אים אנגעטאן גע- נרענטע צרות - ממש פארניטערט דאס לענן, אזש נעכעך דער גוםמוט־קער ױ־בערסאן האט זיך ניט געקענט קאנטראליק אץ םלעגט או;טע.־שלאגז צױניסלעך. - ״דאליצקינ״ האט אםאל געזאגט רײ- כערסאן צו מ־,־: ״מיהאט מ־ך געפרעגט װאם פאר אסררד, איז הײנטיקע װאך. דאכט ז־ך תולתת - האב איך געענטםערט. װאם איז דער ח־לוק? תולדות פעטש איז נײ מיר שטענריק, װאס איז שוין מיר מיאוס און נמאס געװאק, אנער װאס-זשע ט־ט מען? אנפאטשנדיק אנויא;, קיל איך אפ אויף אװײלע טײן צעװײטאגט הארץ. עם איז ראך אמצװה ״לעשות נקמה נגוים״... עך, ױ בױאנעםנ אנער צוױק רײדנױק זײנען זײ דען שולדיק? קק דען אזא סארט לערנען א־נטעדעסיק? מטילא װעדט דאם גאנצע לערנען פארװאנרלט אין אטײװליש שםיל, אקאמף צװישן לערער און קינד״. םאכט דך אמזאל, עס קומם צו לויפן אםאטער און פאטשט אוים רײבערםאנען םאר אנשלאגן זײן קינד. דערהעתױק אטומל, כאפ א־ך זיך אריץ צו ױיבערסאנען אין דאס בלוט קאבט אין מיר. מיט אכעזעס האנ איך אפאך געטאן אױף יענעם מגושמדיקן ײדנס קאפ, זײן הוט א־ז אים א־אפגעפארן אינער ױ אויגן... אגעלעכטער פון די קינדער. אהורא-געשרײ האט אפגעהילכם: ״לעט אים פײטי ױ אטרער טיטשער איז א פױיז םײטער:"... יענער האט זיך געװאלט * זע .ליס. בלעסער״ ה׳י נומ. 20 (367) .נלעסלעך פ־ן ם. ס• דןליזקים סןג-גיך■. ר ע ו•