Literarishe bleter · 1931-07-17 · 29 (17.7.1931) · p. Seite 556

ליטערארישע בלעמער נומ• 29 (376) זײט 556 גיכער קײן אק נאמק, װאם זאל זיין מעד אדער ודיניקער נאענט צו אונזע,- צײט. פראלעטארישע ליטעדאטור, קונםט? געװים דינען םא־אן, זאגט ער, פראלעטאױשע אויםגאבן און גרוםעס... אנער דאם אלץ :לײנמ טעארעטיש, און עך זעמ ניט, אז םון דער באװעגונג זאלן ארוים װיכטיקע װערק. און װאכ נאטײטן נכלל די װעדטער ״פראלעטארישע קונםמ״, ״פראלעםארישע קולטור?" קולטור איז קולםור. עס איז ניטא קײן ױיז-פראלעטאױשע קולטור, װײל אין דעד םאמ װאס דער פדאלעטאױעד שליםט דך אן צו דעד נוחשדאזער קולטוד, נעמט ער איבעד אירע םארמען און םראױציעס... . נאר פון דער פארם הענגט אײגנטלעך >*פ װי לאנג א,װע,־ק קען און װעט לעבן. ,און דעריבעד איז טאםאם טאן טודד״ אז פון זײנע װערק האלט עד אטמ״םטן םון ״טאניא קרעגער״. און הגס ער אנערקענט דיז ״צוינער-נארג״ םאר אײנעם םון .זײנע װיכטיקםכע װערק, האט עד מורא, אז זײן ״אקטיװיסטישער״ עלעמענט .דעט שטעק דעפ װעדק לאנג צו לענן. ער האט אױף ״צוינער-יאױ״״ נעארבעט פון 1912 ביז 1923. 3 װאכן האט עד אין 1911 פאר- נדאכט אין דאװאס אין אכאנאטאױע צוגאסט נײ דין םרוי, װאס האט זיך רארט געהײלט. אין משך םון דעד קודצעד צײט האם ער אײנגעזאפט אין. זיך ױ אלע איינדרוקן, װאם האבן ארויםגעדוםן זײן גרוים װערק. עד האט דאםאלםט געשדיבן דעם ״טויט םון װענע- ױג״ און עס איז נײ אים אנטשטאנק אגעדאנק צוג״ן צו דעד פדאבלעב פון טױט פון אן אנדעדעד, םאטיױש-איראנישער דיט. אינדעדהיכ, אין מינכק איז אים קלאר געװאדן, אז הומאד סאדערמ פארנעב און טהלך, און אז זײן אויםגאבע איז זײעד שװעד. עס האט דך גענומען אתיםרוקן א״ן םאדעתנג גרעםער םון דער אנ- דערער. ױ פרימיטיװע אידעע האט דך םארנרײטערט און ארוס דעס פריעדדיקן קעדן האבן דך גענומק קױםטאליזיק ױ פראב- לעמען, װאפ ױ מלחמה האט די םאדשאדפט און געמאכט אקטיעלער. דער ראמאן האט אײנגעזאפט אין דך ױ דעדםאתנגען םון דער;ר־ט. זײנע סימנאלישע העלדז <װאס ער האט זײ אװעקגע׳&סעלט צװישן טויט און לעבן, צוױשן םארשטאנד און איראציאנעלעס, צװ־שן ראמאנטיזם אין קלאםיציזם), תנען געװארן מער רעפרעזאנטיװ, װי ער האט זײ בדעה געהאט צו שאםן. מען האט אים באשולױקט אין ניהיליזם, װײל דינע פעדכאנאזשן זײנק דערפירט ביז קאמי- שעם, װײל םעטעמבריני, דער םארטײױקער םון םארשטאנד און לאטײנישער צ־װיליזאציע, איז געגעבן געװאוץ סיט א לײכטן קאריקאטורן הויך. אבער תן געדאנק איז געװען װ״מ םון ניהיליזס. עד האט גע- געװאלם אנװײזן תנע העלדן, װאס קערן דך אױף רעכטס און לינקס, דעם םימנװעג אין לענן. דער הויםטפונקט אין האנם קאםטארפס גע־טיכטע, דעד אקס םון ״צױנעד-בארג״ איז דאס קאפיט־1 ״שנײ״, װאו דעפ ױננן העלד װײזט דך ױ זעינג םון לעבן און ער בא- שליםט מיטן גאנצן בוח פון תן װילן און געדאנק זיך אנטקעגנ- שטעלן דעב טױט. ״צױבער-בארג״ איז איבערזעצט אין עננליש, שװעױש האלענױש, פױליש, אונגאױש <און ײדיש> א״א שפראבן, עס האלט בײם דערש״נק אין פראנצויזיש שפאניש און איטאליעניש. מיט 5 יאר האט ער באטאנט, אז ער איז ניט קק םקעפטיקער און ניהיליםט, און או דאס םאזיטיװע און ממשותױקע םון האנם קאםטארפם טחים האט גומ פארשסאנען ת ױגנט םון לינקם און אויך ױ ױננט, װאס גע- הערט ניט צו לינקם און ניט צו רעכטם. אױף אט דעד ניט אנמ- שלאסענער, םאח־כטיקער מערהײט האט טאמאס מאן דאמאלסט גענױט, און ת אנערקענט םאר דאם פונליקום םון דער צוקונםה. איצט רעדט ער דעדםון ניט, ער לאזט ױ םראגע אםן, לאזט פױי מאכן אויספירן פון דעם אלעם, װאם עד האט אוװיסגעזאגם. י ג. מ-ל. איצט איז עד גימ געגאנגק װײטער. אויב עד גיט דך אםילו אם א ױן-וחשבון װעגן ױ גרויסע םאראנטװארטלעכק״טן, װאם דער אינ- טעלעקטועלער ט־אגט אויף ז־ך, שטעלם ז7 םױער םון אלץ אד־־ס אי׳ס עינסטלעד. א־ן אלס אזעלכעד האם ער איצם מער ״ס־מפאט־עכ״ צ־ס טויט און אל־ן, װאס עס הענגט אם פון טויט, אײדעד צ־ס לעבן. א״דער צו אלץ, װאס נעהעדט צוס לעבן. ״איך בץ מער ־אמאנט־ש א״דעד קלאם־ש, דעדקלערט ער איצט, און בין מעד גענחנט צוס ־עקאדענטישן, ,־אפינ־רטן, צוס ,־ײץ פון טויט און םארניכטונג. או־פן װענ צוס טויט חקט אדױם ־אס לעבן הת- תײנ־תן און פױגציפן. און איך װידערשפרעך זיך ניט, אויב איך נעםין, אז, מיר האב; אין דך נענונ נעזונטע ענערגיע, גענוג נ״טיקע אײגנ- שאפמן, בױ ארײנצונעמק צו זיך ױ מענטשלעכקײט, נ־י צו קעדן און װענ־ן מיט דעד עקס־סטענץ״. און נאד אין דעד מאס, װאס ער נעמט אויף דאס לעבן, אנעד־ קענט ער ז־ך םא־ א ראציאנאליםט און דערקלעדם זיך םאד אן אנהענגעד פון ניטשע. נ־טשע ט־אגט אין זיך די עלעםענטן נ-־ן -יױגיעזע מענלעכק״מן. ז־ן דאקטױן זעט דער ע־קר פאחים די נאצױנג צװ־שן מענטש און עדד, ױ נײ-נעשטאלטוננ םון מענטש- לענעד פליכט. בײ א־ס נאגעננט מען דעס געמ־ש פ־ן ־אצ־אנא ל־סםישע עלעשענטן מיט ־ענע טיםע עלעמענטן, װאס פון ת װעט צונױפגעשטעלם װעדן ױ צוקונםט-דעליגיע. אנער ניטשע דעד פם־- נאלאג םון ־עקאדענ־ן. דע־ ק־לטוד־קחט־קעד אזן םט־ליםט נא־ ג״סטערם איס מער אלס ניטשע דער מעטאפיז־קער; דיה ניטשעס ״פון יענער זײט גוטס און שלעכטס״ באג״סטערט איס מעד אלס זא- דאנ־סטרא. און אוינ ער האט אםאל פעסט געגלויבט, אז ױ צוקונפט פון ױיטשײאנד געהעדט נעטע א־ן ניטשע, אז ניטשע האט מיט זק נ״שפיל נענענן דײטשלאנד ױ שװעדע אויפגאבע צו שאפן דעס מענטש אין אונז, צו שאפן ױ היעדארכ־ע אין דער א־נערלעכער װעלט - רעדט עד שוין איצט נימ אזוי װעגן דער ,װירקונג םון ניטשע אין דײטשלאנד. ד• ױננט נ־ט זיך װײניק אפ מיט נ־טשע נופא. תן קאמפ־׳יצ״דטע פעחענלעכקײט, זײן שעפערישער אוצר לענט און װירקט אין דײטשלאנד, אנעד דאס אלץ װעדט דורכ- נעלאזט חרך אפריזמע. פארשײדענע פאדט״ען און חכטונגק נעמען נײ ניטשען אײנצלנע פאדנן, װאס פאסן פאר זײ און נוצן ת א־יף זײער א״גענעס שט־יגעד. עס איז ניט אויםגעשלאםן, אז אפילו ־■ נאציאנאל-סאציאליםטן זאלן גלוינן צו געפ־נק תער נאשטעמי- קוננ אין נימשעס דאקטױן. אין אלין, װאס מען נעמט בײ ניטשק, נעהעדט צו ז״ן דאקטרין, א״דעד צו זײן םטיל. אין ד״טשלאנד זײנק בכלל פאדאן װײניק ױינע סטיליםמן. ױ פארס האט נ־ט אין ױיטשלאנד אזא נאדײטוננ װי אין פראנקױיך. ניםשע, א״נעד םון ױ נרעםטע פ־אדע-ש־ײנעו־מ האט ז־ך נ־שט אימזיסם געקלאנט, אז אין דײטשלאנד ״ז״נק פאהאי װ״נ־ק אזעלכע, װאס זאלן קענען ארבעטן אויף אבלעטל פ־אזע, װ־ א־־ף אסטאט־ע״. צװישן געטע און ניטשע איז נ־טא ק״ן א״ן גהו־סער פדאזע־שדײנעד, װײל ניטשע האט פארניכטעט אײ־;, װאר עס א־ז געװק ביז איס, זאל זק דעדמ־ט, װאם ער האט אױ־נגעגאסן נײ בלוט אין דער ױיטשער ליטעראטור. טאמאס מאן אנערקענט נאר ױ ליטעדארישע ה־יכן. געטע א־ן ניטשע, טודגעניעװ און טאלםטאי, פלאבער און נאלזאק, ױ- קענס און טעקערײ. איס איז אינגאנק װײט דאםטא־עװםק־, ד,גס ע־ ״1״ענט איס אסך, איס איז ט״לװײז םרעמד זאלא, װײל אינעס דאמאן צ־ט א־ב צו זיך דער האמער־עלעמענט, און בשוס אופן נ־ט דעד ל־־דנשאפטלעך-אפאקאליפטישעד. און אוינ מיט 5 ־אד צ־ױק האט עד נאך דערמאנט םון דער ענגלישער ליטעראטור שאו און גאלכװארמי, פ,ין_ דער פראנצויזישער זשיק און שארל ל.־ל פיליםן, געפינט םען איצט גיט אין זיץ צעטל םון ױ באליבטע