Literarishe bleter · 1931-07-17 · 29 (17.7.1931) · p. Seite 552

זײט 552 ליטערארישע בלעםער נוםי 29 (376) גענ־טן, װא־עם ״•ד־־לעך א־ז דער טאלאנט דאס מאשגעבנדיקסםע. די צ־טן םון רויען רעאליזם זיינען אויף אייניק פאדנ״, - אן דע: װידאנערן עלעםענט איז ננלל נישטא קק גרויסע קונסט, - גל•,- אלײן איז װייניק, - עם מוז אויך זיין אינערנלק און אױסנליק, - דאם ז״נען אלץ עלעסענטא־ע זאנן, - אבעד סען מוז זיך נאך מעױ אויסדיטן סאר דער דומסער אטעליע־אטמזזסטער און די נאכצײכע נונגען סון גיסס-אםגוסן, און די סכאלאסטישע נרינלעדײ, און ד■ אםקעטישע אסגעשײדדףט, און די לעננס״םארנײנונג. די קונסט איז דא, א.־ם צו װײזן די שײנקײט סון נודא און ז־ן שאפונג. ד שפרודלם אםשענסטן, װען זי איז םתוך שמחד.. און האט נישט קײן מודא סאר דער סרײעד לוסט. םאר דעױ גאס. אויך די נכיאים און חכמים ס־ן גײ־כנלאנד און אלע אינעױ אנדערשער םןו דער װעלט זײנען אויף דער יאם ארו־ס, אויף ד• סערק, און זײער פרעדיקן געהאלטן. װײניקער צינטיק, װײניקעד אלימפ־ש. - אנער װא־דאפט־קע־. ראדע, זאגט: דער פא־אד-אנצוג םון אזעלנער אין שטאם נלישטשעט; נײם זעלנע־ װאם קעמםט אין שוצץ״גראנן, — ז״- נען זײנע קלײדעד נאפלעלןם. די ײדישע שרײנער האנן אחונ, - אראפנידעק, אדער ריכ״ ט־קער: ארויפשטײגן צופ פאלק. דאס לענן שילדערן, און דאם לענן ענדערן. װיפיל עקזאטיק, װיפיל םאנטאםטיק, ,ידסיל ,־אמאנטיק איז דא אין דעד ײדישער .געגנװאדט, אין״דער װירקלעכקײט, םונאנדעתע- םלאנצט אין גאר דער װעלט, אין די אויםטערלישע ־שוניםן לאזט די װיםנשאםםלער און היסטאריקעד זיך גתנלען אץ נ־גער״שטוינ. םארן דראםאטות, םארן דיכטער זתען לענעד־קע מענטשן שענער, װי ניכער. און, — מנשרי אחזה יד,. לײנהאםט. לענהאםט. איז עפ נישט קײן גרויםע אויםגאנע םאר זיך, און םאר דער װעלט, פארן איצט א־ן פאר די קוכךענדיקע דותת צו גענן די דא- זיקע עקזאטישע, םאנטאםמישע, ראטאגטישע, געשםענסטיקע װירק״ לעכקײט? און דאם אײניקע? מק זעצט זיך נישט אװעק אויםן נראך־ שטול שאפן אײניקס. גראד ת גרעסטע װעדק ז״נען געװק צײם״ זאכן. פון דער ננואה ניז ״דאן קישאט״. םעדװאנטעס דאט געװאלם אנשרײנן נלויז אפאראדיע אויםן ריטעד׳ראמאן. עד האט געד,אם אצײט-צװעק. און ערשט שםעטער, - אין םארלויף םון חחת, האט זיך, גאנץ אומםארהאפט, אויםגעשײלט און אויםגעטײלט אן אי״ ניק װערק. אדעמנ װאקםט נישט נאלד, - גחימ - נרײט״םאר״ צװײגט. ער װעדט. ױ םײלן פון גײסט טאק נישט געשלײדערט װעדן נלינד, ד־ מוזן פאדאנקערט װערן אין דעד געגנװארט. זײ מוזן געשלײדערט װערן אין ױ מענטשן םון דעד צ־יט. און ״װער עס גיט זײן צײט, גיט אלע צײםן״. און װער עס שעםט םון לענן, דױנגט װ־דער אױין אין לענן. איר ראמאן ״דוד גאלדער׳ דשע שפראך. אנגקאםט מיט אינען־לעבענישן און אײנדחקן םון הויז, סון ארוםיקער םבינד״ הײנט ד אן - נאך גאר אױנג םרײל־ן, קױם 18 יאר, - מיט אנאװעלע אין םאריזעד .,מאטען״, דערנאך אין 1926 םארעפנטלעכט זי א ראמאן ״דעד שלעכט פארשטאנענעד״. זי װאלט אםשד םארנלינן װי אײנע םון ױ הונדערטער םראנצויזישע שרײנער, װאם דחקן און דדוקן, און.קײנעד קוקט דך נישט אחם אױף נאװײזן: װיםפ־אנסקי איז םיל שטארקער אין ״װעםעלע״, װי אין ״נאדעסלאװ שמיאל־״; גאגאל איז פ־ל שטא־קער אין די ״טויטע נםשות״. װ• אין ״טאראכ נולנא״; םלאנערם ״נאװארי״ איז פאר אים םאםגעננױקעד, װי ״סאלאמבא״. דרך אגנ דארף דערמאנט װערן, אז דער ה־םטאױשער ,־אמ,אן אױ אפטמאל :ענומען געװאק צולינ צענזור״טעמ־ם, צולינ פאר״ שלײערטע פארשטעלעניש. עם איז אפטמאל געװק םאםדןאראד. רמז. דער נידעננעתער קצנ האט דװקא געװאלט געמאלן װעק אין קי,־ך, אלם אפאםטאל. עם האט געששײכלט זײן פלענעישק״ט. און אפילו פאניאטאװסקי האט ז־ך דװקא געלאזט אױסמאלן, א־ן זײן ״לאזיענקייפאלאץ״, אלם שלמה־המלך. צו װאם דער רמז, אז מען קאן ױידן אפ;? צו װאם דעד קאם־ ט־־ם אין מאםדע, אז מעץ קאן װײזן ױ םש״טע מענטשלעכע צודה? נ־שט פא־רןל״ק ז־ך, נאד אנטקלי־ק, - דעד נאקעטעד מענטש־. - ־אס א־ז דאם װעדטפולסטע. מ״סטער רעמנראנדמ האט אפילו ױ ניבל־שע געשטאלטן אנ״ נעטאן װאכעױקע צ״ט־קלײדער. נ־שט א־נערשמעלצץ דאם אלטע נאלד, װאס ױ געשיכטע האט אננעהויפט, - נא־ פיאנער ז״ן. ק־קע נתולה זינן. חי״שטאף. שױינן ה״סט עחת״זאנן. דאקוםענט־ק. א סימן א־נעדלאזן, אז מען איז דא נעװק. א־ן מ־ט א־יע תיש־ם אויפנענימען ױ דער״ ש״נונגען פין דער צ״ט. םק מוז א־־סראױצל־ען א־ן לעבן, אוס אײנצוװאדצלען אין דער קונםט. און נ־שט מורא האנן פאר טענ״ דענץ. פאר נאלערוננ. ױ העכםטע א־נםטאנץ איז דאס לענן. י. *. טחנק האט אננעשױנן אפ״נע םטיל־זידטע נאװעלע א־נער פלאװױס. טענה א־ך מ־מ אים: לינער טױנק. ח ניסט אםשד דער א״נציקער, װאס קאן אן א״ננארט־קע סנינד״ װאם א־ז נײ אונז נאך ניש־ט געשילדעדט געװאק: דאם לענן פון ױ ײדישע נחים״אינ״ דוסטױעלער. עס װאלט געװען א־נמערעסאנט צו האנן פון ױ א לעבנס״נילד. אנעד דעם שױפטשטעלער״פאמױצער צט צו גע״ שײכטע. עס א־ז אפניס םא־נעמער. אט דאם איז עס: נעא-הענראלזם. דער גאלדענער שטוינ לאקט מער, וױ חי-ערד. א,ץ צ־ולינ דער מאניעד פון געלע,־זאםק״ט״פ,־אלע.־ײ פארליק מיר אק םאזיצע נאך דער אנדערעד. מיר האנן דאס טעאטער פאר- לאק. און דאס פאלק קערט דך אויך אם פון דער ליטעראטור. װאו־עם אםפױם״שראנק האנן ם־ר שוין א טויזנט-יאױקע און א,־ײכע. און מ־ם אנ״ער סכאלאםטיק װעלן מיר נישט אימפאניק. דער נוח און שורש םון ײױש איז זײן נאהעפטונג מ־ט םאלק. א־ממיטלנארע נאר־דונג, װאכעױקײט, לעננס״טרײקײט, אפשפ־גלונג פון צ־ט, םנינד״ לעננם״שטײגער. דאס איז דער דדך״הטלך, — דאס אינעד־קע; זײט־קע םם־עזשקעם. נאטירלעך ױנען מקלעך אפװײנונגען, אםילו נײ אײנעם און דעס זעלנן שרײנער, װאם זוכט זיך אויםצולענן א־ן פארשײדענע נחמן מייזיל / ווארשע אירענא נעמיראווסהא ארן אירענא נעמיראװסקא - א*ונגע, עטלעכע״און״צװאנ״ צק יאדיקע פדוי, אויפגעװאקסן אין א נותשואז״ײדישער פאםיל־ע אין קיעװ, געלעבט דערנאך מיט אירע עלטעק אין פעטערנות, גע״ לאפן דערנאך מיט טאטע״מאסע נעת דער רוםלענױשער רעװאלו״ ציע ק״ן פ־נלאנד, שטאקהאלם, דערנאך - ״ױש״חםישע עמשראנטן אין פאריז, װאו ד ניתערט זיך אק, דעדװעדנט זיך ױ םראנצי״