Literarishe bleter · 1931-07-10 · 28 (10.7.1931) · p. Seite 530

4 ליטערארישע כלעמער נים. 28 (375) זײט 530 ב אנ ע> ו ד׳ י ט מ א ן ים-י׳ייט און ־אלענדער א־בערזידלער, םון נײ־אמםטערךאם. דערױף װייזט אן דער נאטען םונם שר־ילעכן, תיםלעכן דידן: ידאן רעלםאר. פון אים נעםט זיך דאם ד.ײםע בלוט, די ״גאל׳ישע ״קװאגןערקײט״ * די נײנונג עו םרײער, עקסטאטישער דרשה. עננלענדער, םעלטער, האל׳ענדעד - ױ הױטט-ןןלעמענםן םון נײ׳עגגלאנד. עם םעלם דא נאך דער םראנצויזישער עלעםענט, אבעד אין זײן ױגנטלעכער ערי־ נערונג איז םאראן דער עלעמענט אויך. װען דעד ױגגער װהיםמאן האט עמיגױ־ט קײן ברוקלין, האט ער דארט געזען ל׳אםאיעטן, און דער צופאל אדער גורל האבן געװאלט, אז עד זאל אױינםאלן אין ױ ארעמם םון דעפ נאםרײעד. עד װעט עם קײנםאל ניט םארגעםן. ױרך איפ האט עד באלעמען דעם קוש םון םראנקרײך׳ ױ םרײנדשאםמ םון צװײ גרויסע פעלקער װערט געשאםן ױרך אזעלכע מיני זכרונות... * ♦ װהיטמאן פלעגמ שטענױק ארײנםאלן אין התםעלות םון ױ רעװאי׳וציע־העלדן, פון װאשינגטאן און זשעםערסאן, װאס זײערע מיטקעמםער האט עד נאך םערזענלעך געקענט. ער האמ ניט געהאט קײן גליקלעכע קינדער-יארן. דעד םאטער מיט ניט קײן געשטעלטן כאראקטער, און ױ מוטער - זײער אגוטע, אבער מיט נײן קינדער אן אגראשן געלט דעדצו, - האבן ניט געשאםן קײן ױיקע הײם. אןי משך םון זײן גאנצן אומרױקן לעבן האט װהיטםאן געשטרעבט און געבענקט נאך אהײם. אלם צװעלף־יאריקער יןנגל האט ער שו־ן פארױנט אויםן לעבן אין אדױקעױי. דעױבעד האט ער אין ,ז.ז18 אלײן אויםגעזעצט זײן בוך. ױ םניבה םון ױ דדוקערם איז געװען דאם אײנציקע ארט אױם אים, װאם האט געהאט אשײטת מיט נוכשטאבן: אט טרעםם מען אים שוין אין ברזקלין אדער נױ-יארק אלס ארבעטער, םײערלעשער, םוםלער, םארקויםער םון ליברעטן, בױ אזוי ארום צו גק אן געלט אין טעאטער. ער, װאם האט װײניק געװאוסט אתוץ אט א ױ באװאוםטע ״בוכשטאבך, איז געװארן אלע־ רער םאר ײגגלעך, געלערנט זײ נאנץ שלעכט, אמאל האט אים ױ םאנטאזיע מימגעהאלםן בײם לערנען א.ץ דאמאלםט האט ער גע־ ברענט און אמאל איז עד בעםער געלעגן אונטעד אבוים און גע־ טרויממ. אבער יעדנםאלם איז עד אזוי ארום געקןםען אין בא• ױרונג מיט דער קינדהיט און מיט ױ נאלװע אויגן, װאם צעעםענען זץ־ ברײס, מיט ױ ליםן, װאם שטעלן שװעדע םראגן און ױםן אױיס אויםעתעװײנלעכע ענטםעדן. ״אקינד האט געםרעגט: ״װאם איז דאם אזוינס נראז?״ און האט מיר צוגעטראגן םולע הענטלעך דעחמיט. װאם זאל איך ענטםערן דעס קינד? איך װײם ניט בעםער םון אים, װאם דאם איז. איך שטעל מיד םאר, אז עם דארף זײן ױ םאן םון מײן גע־ מיט, אויסגעװעבט םון אגױגעפ האםענונג-שטאף, אדער איך שטעל מיר םאר, אז עפ איז גאטס אטיכל... אדער איך שטעל מיר םאר, אז גראז איז אלײן אויך א קינד... אנײ-געבוירן קינד םון אויםדזקם...״ אפמ האט ער םאױואדםן ױ ביבל, װאם האט געדינט אלס םאראל-און לעזע־שטאף, צוליב לידעד, מעױםטנט״ל צוליב ז״נע אײנענע לידער. מען דארף ״זיך באגײן מיט ױ שילער װי מיט קלונע װעזנם, װאס יעדעד םון די האט אן אומשםארבלעכע נשמה... און דער עיקר דארף מען מאכן ױ שול אנגענעם״, האט עד געזאגט, גוםטאװ קאהען (פראפעםאר פון םא ו ו א ל ט ו 7 מען רעדט אסך װעגן אונזעדע ת־בות ױ פארא״נ־קטע שטאטן, מען םארגעשם אבער דעם װיכטיקסמן. איך מײן ניט דעם געלט-חוב, װאם מען װעט א־ם נאך או־סצאלן... אמאל: איך מק דעם ג־יסט־קן חוב, װאם מען קאן אים נאד אויסצאלן דורך אנערקענונג און ליבע. אין משך םון דעד קורצ־עד ליטערארישער עקםיםטענץ, װאם איז ניט מיט קײן םך עלטעד םון אײן יארהונדערט, האט אט א ױ אנגלא־זאקסישע ערד ארויםגעבראכט לײדנשאפטלעך־אידעאלים׳ טישע שדײבער, װי עם םאםט פאר אנאציע פון פוױטאנישער םמרוקטור. ױ װירקונג םון ױ פילאסאפן און םאעטן: עמערםאן, עד- גאר פא, װהיטמאן און זשײמם איז געװען שטארק אויף דער םראנ־ צויזישער ליטעראטור םון יגזצ און יגג יאדהוגדערט. עתאר פאם װ־רקונג איז שױן אויסגעםארשט געװארן, ױ װירק־נג םון װיטמאן אויף די םימבאליםטן, אויף װערהארן און װילדראק דא־ף ערשט גע- םארשט װעק. דערװײל האבן מיר נאר ױ הקדמה דערצו אין זשאן קאטעלם בוך ,,װאלט װהיטמאן, ױ געבורט םונם פאעט״ <ער האט קק םוט ניט געהאט צו זאגן ױ ״ױגנט״, װײל אזא מין ױגנט װערט קײנמאל ניט רײף). ער דערםירט דאחט דעם פאעט ביז ,ז85נ, בשעת עם איז דערשינען זק זאםלונג ,גרעזלעך״. מיר האבן נאך דא־ט ניט םאר זיך דעם דענקער מיטן הוגא- שטערן, מ־טן װאונדעדבאק װײםן נביא־שן קאפ. דארט איז גע- נעבן געװאדן דאס ק־נד און דע־ ױנגער מענטש, װאם זוכט זײנע װעגן. מען הערט נאך ניט דעם ״באראבאן געקלאפ״ פון דער באפ,־ײונגס-רלדםה, ױ דערהויבענע ג־עזאנגען םון דעם זקן דעם נביא, דעם געזאנג םון ״געטלעכן טויט״. 36 יאר איז װהיטמאן אלמ געװק, בשעת עס איז דערשינען ױ ערשטע זאמלונג לידע- ״גרעזלעך״. עד א־ז געבוירן דעם 31 מאי 1819 או־ף אםארם <װעסט ד,ילם> ניט װ״ט םון דער שטאט הונטינגטאן (פארא״נ־קטע שטאטן>. די פארם האט זיך געפונען צװישן דער גרויסער שטאט און ים, צװישן דעם טומל פון מענטשן און רעש סון ים, אבער נעענטער םון אלץ זײנק דארט געװען םעלדער און חױת. דער םאטער אםארמער, א פלאטניק אבויער און אן ע־ד- ארבעטער, האט נעשטאמט םונם רעװערענד זאכא־*, װאם איז אין 1635 געקומק םון ענגלאנד. ױ מוטער האט געשטאמט םון גאלישע ױנען באזונדערס אױםגעטײלט געװארן <טאמאם מאן, גאלםװארטי, ױהאמעל, זשול ,־אמק, יאקאב װאםערמאן, פעל־קס םאלטען און נאך אײניקע געקומענע און ניט געקומענע>, אױך געװק דער נאמען םון שלום אש, דערבײ מיט א גאנצן םסוק םון ״שלום-פױ־ן אין אםטן און װעסטן״ אאז״װ. דער ײד־ש-צענטעד <~ױשע ליטערא- טור. ליטעראטור אײף ײױש> איז אלעמען באװאוםט און באקאגט און ס׳ה״בט ױ חשיבות פון אונזער ליטעראטוד א־יף דעד אינטעד• נאזדאנאלעד ארענע־ שלום אש א־ז אויך גאנץ אקט־װ. װען םיאיז נײטיק, םירט ער גענוג עגעתיש ױ אונטערהאנדלדנגק װעגן דער אדער יענעד רע- זאלוציע אין םירט ױרך ,יױכטיקע ענדעױנגען א־ן אונזער גײםט. ער האט אױך אױסגעבעםערט אין טעד םרייהײטלעכן דן ױ רעזאלוצײע קעגן םאליט־שע םארםאלגונגען. װעגן קאנגרעם װעט נאך אויסקוםען צו שרייבן גענדער. דעד־ װײל - ױ עמלעכע װעחטער. זג ס. רזליגיקוק ס*קס* אין קננליני ■ין *מריק*. *קװעניננען-וז*!*, 25 ירני 1991