Literarishe bleter · 1931-07-03 · 27 (3.7.1931) · p. [Seite]

די באעטאעך סמעטאנקע פון זיסע מילך און מען א״גט עם צו צו דער רייםוננ. ״לאפע״ — אויבן ׳שוין דערמאנטער געװיקס, יאטײנייט בקקפ.!, װערט אין פאאקם־מעדיצין באנוצט װי א הײיו־מיטא צו א רויז. (פון דער זאמאונג פון ח. כאיעם און ז. האניג אין אײבי׳שאק, ״ויייטער דארף בײ װיאנע). די אײניקע ביײטפיאו װײזן ׳שוי;, װאם פאר אן אינטיערע־ םאנטער פאאקאאר עם איז פארבונדן מיט די נעמנין פון געװיקםן און ב״ח. בײ די אײראפעו׳שע פעאקער װעדט דער געביט ישו ן פון אאננ אױסגעפאר׳צוט. די ײדישע פאאקאאריסטן דארפן װך איצט נעמען פאר דער אויפגאבע. ביי וועמען זאמאען? 1. קודם בײ פאך־אײט. א. בײ די װאם זײנען בא׳שעפטיקט אין דער אאנדוױרט־ שאסט (ערד־ארבעטער, נערטענירער, םעדער) און אין האנדא מ־ט אאנדװירטשאפטאעכע פדאדוקטן (הענדאער מיט גדינםן, אויבסן און אנדערע מינים געװיקםן). בײ די פאך־אײט, װאם האבן צו טאן מיט װיאד־װאק־•־ ־ע געװיקםן און בעאי־חײם. ב. א־בעד די דערפעד װאנדעדן זומער ארום ••דײצע נראז,־ און ׳בװעמלעך־הענדלער. זײ אינסטרױרן די פויעדיפ און קויפן בײ זײ אויף נעװיסע ארטן פון געוױקם;, װאם יוע•־; פארװענדט אין דער מעדיצין. נ. אין די ׳שטעט און שטעטאעך זײנען נאך ב״ ה״נטיקן טאג פאראן עוטערע ײרן, ײדענעם, װאם פארקויפן נראון, נע־ װירצן, טײע;, יאגעדעם, זאםען אאז״װ, װי רפואוה און םגואות קענן קדאנקה״טן. ד. די .עאטערע ײדישע אפטײקעד■ װײםן אײך רעצעפטן, װאם אויף ז״ זײגען פאיישריבן ײדי׳שע נעמען פון ועװיקסן, װאם פון זײ װערן די רפואות נעמאכט. ה. אין דעם װאאד־פאך* זײנען בא׳עעפטיקט א םך ײדן (שאפערס, בדאקעוס, האאצהענדאער, פאיטניקעם, װא־טאװניקעס, קויאנברענער, םםאאעטד״בער). בײ זײ קאן מ/נן זיך דערװיםן נעמען פון חױת, פויגאע;, בײמעד און קוםטעם, אויך נעמען פין נראזיקע געװיקםן. ו. אין דעם קדובי׳שן האא־דפאך (בײ די סטאאערס, טא־ קעדס, טארטאק־ארבעטער אאז״װ) נײען אום אויםדרוקן פאר די הארידם־נ־ם, ד״ה פאר בײמער. ז. נעמען םון בעאי־חײם קען מען זיך דערװיםן בײ רויכ• װארג־הענדאער, פוטער־קירזשנערן נעמען פון פויגאען בײ עופות־ און פעדערן־הענדאער; נעמען םון פיש בײ ײדישע פישערם און פיש־הענדאער. 2. ניט נאר אין די פאך־טערמינאאאגיעם זײנען פאראן נע־ םען פון געװיקסן און בעאי־חײם. יעדער געננט האט זיך אײ־ע פאפואערע נעמען פאר געװיקםן און ב״ח, װאם יעפינען זיך א־ן דעד אומגעננט, דערהויפמ פאר אזוינע םינים, װאס זײנען זייער פארשפרײט אדער צײכענען זיך מיט עפעם שטארק אוים. יעדער נאמען האט זיך זײן נרונט. אמאא שטיצט זיך דער נאמען אויף אן אײננ־עאפט פון געװיקם (ב״ח), אמאא אויף אן ענאעכקײט צו אן אנדער אביעקט, אמאא אויף זיין הײא־אײגנשאפמ, אדער אויף אן אײננאויבעניש, זאבאבאנע. אין א םך פאאן יוערן אין יידיש נענוצט די נעמען פון דער ארוטיקער פויערשער באפעאקערוננ. דער איבערגענוםענער אויםדרוק װערט אבער אין םאאקם־טױא םארײריעט, אפט אזוי, אז ם׳איז שװער צו רערקענען זײן א1שסאם. 'די זאמאער דארפן דעריבער זײן אויפמעדקזאם אויך אויף דעם מ־ן נעמען. ד־ טערמ־נאאאג־שע קאמ־סיע פאכט אויך או־פמערקזאם די זאמיער או־פן א־נטעדעםאנטן פאאקראר־מאטעריאא, װאם א־ז פארבונדן מ־ט די נעמען פון געװ־םע װ־לד װאקםנדיקע געװיקסן און ב״ח. אפט ז״נען ד־ נעמען דערפאר אזוי ־אפואער א־ן פאאק, װ״יל ז־י האבן אן אנהאאט א־ן ד־ מגהג־ם, גאויבונגען, זאבאבא־ נעס, װערטאעך, ז־דא־װערטעד, ק־נדעו—שפ־אן, פאאקם־מער־צ־ן און אז״װ. מ־ר ברעגגען דא אײנ־קע ב־ישפ־לן פון די זאמאונגען, װאם ד־ קאמ־םיע האט געקראנן צוגעשיקט, אויף קאאר צו מאבן ר־ זאר. ״סאראקע״ — פו־גא פון ראבן־מ־ן. ״בא־נדע םאדאקע״ אדער ״באינד װי א םאראקע״. זידאװארט. ״היאכע״ ד־ ״זי״ פון א חז־ר. ״ברי־טע איאכע״ — ז־דא־ װארט פאר א ד־קער צעש־װומענער פרו־. (ראובן אײזאאנד, נאר־צ־צ). ״זש־ב־קעס״ — אזוי הײפן ד־ ג־פט־קע ״פא־נן־שװעמאעך״. א־ן פויאיש, רום־ש; זסװזסווע״װז — מען טאד די זשיב־קעם נ־ט עסן, װ־יא מען װעדט פון זײ משוגע. ״נעאעזאך־באומען״ (אדער ״בא־נדע באוטע;", ״באעזא״) — אין פו א ש £0|'>ו3ו1:>11תז0, אין ר־םיש װװז־װ^יו־ג^ס תוװע3\3ז3יו (סוװתופווזס — די קינדעד גאו־ב;, אז װען מען רײםט ד־ באו־ מען באקומט מען די ״געאעזאך״ (קראנקהײט), אדעד מען װערט באינר. ״מש־חא״ — א קאײן זשוקא פון מין ^ווסחזפססס, די פאר־ ש״דענע אונטער־ט־נ־ם פון דעם מין האבן א פארשײדענע צאא פ־נטעאעך או־ף די פאיגעאעך. א־ן רום־ש הײסט עפ -סע תוזמסװ װ;״!״.}, א־ן פויאיש 3*וחסז1>£יו15, אין ײדיש הײםט עס אויך ״משה־רב־נוס־ק־עאע״ (װיאנער קאנט) — מש־יחא, װײא מען נאו־בט, אז עם קומט מבשר זײן די גאואה. מען דארף עס כאפן און א־בערצײאן די פינטעאעך, װי־םט מען װיפיא ־אר מען דארף נאך װארטן ב־ז משיח װעט קומען. ״רוחות־שטעקנם״ אדער ״שדיס־שטעקנם — אזוי הײםן רי צװיינן פון (3ז׳(ות 115סחנ1חז53), אין פו איש ׳(תז^זס 1362 אין רוםייש ינ11ו*ג1**1י, די צווייגן זײנען געװ״נטאעך א־ן מ־טן (האר־ן) פוםט (אויםגעפויאט) — די קינדע־ גאו־בן, אז דא א־ן די שטעקנם (צװײנן) זיצן שדים און רוחות. די באױנג פין בוים רופט מען ״משוגענע נרײפאעך״. װער עם עסט די גרײפאעך װערט טשוגע. (א־נטערעסאנט צו פארגאײכן טיט די גאויבונגען בײ ניט־ ײדן. בײ די אאטע גערמאנען איז דאם געװען א הײאיהער בויד. מ־ט דעם בו־ם פארבינדן א םך אעגענדעם און נאויבוננען). (פ־ן דער זאמאונג פון ש. ז. פ־פע, םאנ־ק,1 גאאיציע). ״דורניפיאן״ אדער ״באאקאטש״ — אײנער פון די מא;־ ארטן (1חעז0}|תוחסצ זסיו^ק^ק) אננענוסען פאר א הייא־נראז, א מיטא צו געשװירן. מען צערײבט און צעשטויםט דאם קערבעאע צוזאמען מ־טן מאן און מען ש־ט עם ארײן אין יג נאאז הי־סן װא־ סער. פון אויבן שטעאט זיך אפ א םמעטאנקע, װאס מען רופט עס ״באעקוטעװער נאאעיעק״. דער זעאבער מאן װערט אויך באנוצט װי א מ־טא צו צאךװײטאנ. מען פאדרױכערט די מאן־קערנדאעך צוזאמען מ־טן טאבאק. עם ש־יכורט אן און םאכט פארגעםן דעם װײטאג. ״חז־ר־באעטאעך״ אדער ״באבקע״ — א פארשפרײטער גע־ װיקס, װאקסט בײ די װענן. עם הײםט אין ײדיש ״װענבאאט״ א־ן רזםיש )וסטחג״קס^סח (ס§3)ת13ק) — הייא־מיטא, די באעטער פון נעװיקס נוצס םען װען עס רײסם א פוס. םען ניסט אן קורם אויף