Literarishe bleter · 1931-07-03 · 27 (3.7.1931) · p. Seite 516

זײט 516 ליטערארישע בלעםעי־ נים• 27י374) םאלאץ. אז דעם ק״מערם טאנטעד זװעלכע איז מיט א־ם צדזאמען געשװאוםען אין אקאםטן אינער אט״ך> האט דאס דעתען, זאגם ד: װיבאלד אזױ, אז ח קאגםט דאם אויך, טא זאג שוין, אז עם זאל װעק אגילדעדנע קארעט מיט םיר םאד פערד געשםאנמ, א.ין מיר זאלן אזוי צוםארן צום קײסערם םאלאץ״. ״האט דער װארט- זאנער אזו• געזאגט, װי ד האס געװאלט, איז גלײך געװארן א גילדערנער קארעם מיט פיר םאר םערד געשפאנט. גו, זײנק זײ צדגעםאח צום קײסעדם םאלאץ״ - און דעד קײםעד האט אים גע- געבן אהאלבע מלוכה און די טאכטעד םאר אוױיב... צו װאם טראכט י. ל. בהן, זאל מען זוכן אין דער םאייקם- שאפונג א״טון נאלד״, א״קװינם מזל״? צו װאס זוכן נאר מאטע- ױאל פון געשיכטע? נאציאנאלע אידעאלאניע? א־ז נים גענונ דאם, װאפ דאם םאלק איז אװארט-זאנער, אםאעט? איז עס נימ נענוגז אטון גאלד, אקװינט מזל, ארער צו זק אװארט-זאגעד? דער ערשטער האט נעװאלט האבן א מון גאלד, דער צװײטער - א קוױנט מזל, דער דריטער האט דך באנוגנט מיט זײן אװארט- זאי״ע-. אײ דער ערשטער געװארן זײער רײך, דעם צװײטן איז גע- װען ״נאך בעםעד״, אבער ״דער ״נגםטעד זון האט נא־ניט געהאט״. האבן ד• עלבעדע ברירער םון א־ם געלאכם: ״נאדיר גאד אװארט- זאגער• װײניק זאיערם, שלעםערס ז״נען םאראן:״ דעד סיף איז געװעץ, אז דער װארט-זאגער האט מער אױםגעטאן, װי דער, װאם האט געהאט אטון גאלזי און מער אםילו םון יענעם, װעלכער האט פארבאגט אקװינט מזל... װארעם דעד װארט-זאגעד, דאם איז דאך דער םאעט, דעד שאםער, דער, װאם מיטן בישוף פון ז״ן װארט קאן ער װעלטן בױען... אט האט ער נעזאגט אװארט (אזוי לאזט זיך אױם די מעשה>, ״איז באלד געװאק א זילבערנע בריק מיט גילדערנע םארענצז און האט דך נעצויגן ביז צום קײסערם נ ח מ ן מ י י ז י ל / ו ו א ר ד ע דאס בור וועגן דער טשערנאוויצער שפראר־קאנפערענץ יי עישטזנ ײדיסע **••ך-קןנסזרזנץ, בזריכסן, יזקוסענסן און *■קלפנגען פון וער םשערנזװיבער קןנסערענץ 1908. ניבליז• סעק *ין ״װן■ װילנע 1931, 288 — 11|/\צ זײסן• פ״נמ, קעגנעד האבן דערזען א־ן ־ער ײד־שער שםראך א שטאדקן ביח, קעגן ,װעלכן מ׳דארף קעמםן. ביז איצט איז נישט געװען װענן אט דער .זיכטיקער היםטא- רישעד קאנםע״ענץ ק״ן גענויער, םינקטלעכער באריכם. די ערשמע אויפגאבע פון דעם אויםגעקליבענעם דאן צענםדאל-בװרא יעקזעק־- מ־װ> א־ז געװען - ארדסצוגעבן די פראטאקלן פרן דער קאנסע.־ענ•;, אבער דאפ איז נישט געטאן געװארן. און דעריבער איז דער װעג צ.׳ דער ערשטער ײדישעד שפ־אך-קאנפערענץ געװק פאר־ שטעלט, ער איז פארלויק אין די אײנציקע נומעק *ן דעך טעג- לעכער ״דישער םרעםע םון דער גאנצער װעלט אין יאר ל190. דא און דאדטן, אין תר ארן א־ן יענער צײטונג האבן מיר בר־װ, אר־ מ־קלען. קא־עםםאנדענצ־ענב אינהאלט *ן רעםעראמ;, 'אםקלאנגען און נאכקלאנגען םון און אחם דעד קאנםערענץ. אבער װער א־ז אידשמאנד געװען צו גר־בלען דך און צו נישטעק אין ח הונ- דערטעוי נוםערן פין ח צענדל־קער צײטונגען און זשורנאלן, װעלכע ס־א־ז שװער צו באקימען אם־לו אין ח ביבל־אםעק;. ״צום סג-־אריקן *ובילײ ם׳־ן תד טשערנאװ־צער קאנפערענין א־ן 1928 - װערט תיצ־ילמ א־ן תם אר־־נםיד צום בוך ״ח ערשמע ״חשע שפראך-קאנסעתנץ״, - איז אין ײר. וױפ אינ- סנדמוט געבוירן געװארן תר געראנק װעגן צר־יקארםשטעלן תפ גאנג םון דער דאז־קער קאנפע,־ענץ. תודלת האבן מ־ר נאך נע- האסמ צו געפינען ױ אריגינעלע םראטאקלן און םיר האבן זײ גע- נומען זוכן. װען דאם האט ז־ך אחיסגעװױן םאר אוםזיםט, האט געמוזמ געםונען װעק אן אנתר װעג צו רעקאנסטוװ־ק דאם בילד״. זלמן רײזען און ד״ר מ. װ״ג־״ך האבן אויםנעשטעלט א סלאן. װי אױםצוזאמלען און זװ באארבעטן דעס גאנצן צעװארםענעם, צע׳ שאמענעס מאמעױאל אין א״ן גאנצן בנין. אץ אט ליגט סאר אונז א ב־ך, װאס האלמ א־בעד ססג ז״טן, גחיםער םארמאט, ציכט־ק און זא־נעװחק אדױםנעגענן, װי תר ײװא קאן ארױסגעבן. תר נאנצער קאלאסאלער מאמער־אל איז או־םגעקל־בן און פונאנתתעמײלט אויף םיר אפמײלן: ק־דם-כל קומען ױ צוגר״י טונגען צ־ תר קאנםערענץ. דא האבן מ־ר ח ערשטע, צ־טערדיקע. ה״גמ־קן זומער .װערט 23 יאר זינט סיא־ז םארנעקוטען אין טשערגאוױ־ן ױ ערשטע ״ױשע שפ־אך־קאנסעריענץ, װעלכע האט א־ן א־ר צ״ט ארו־םגערוםן אין ד־עס ײױשן געזעלשאםטלעכן לעבן װ־ אױך א־ן תר ״ױשער פרעסע א־יף םארשיידענע שפראכן גרױס פא־א־נטערעס־הנג און אױפלעבונג און םאדשאפט ח אנהענגע־ און קעגנעד םון תר ״ױשער שפדאך פ־ל ב״ז בלוט. אין לו־ף םון עסלעכע תדשים, - םאר, בעת און נאך תר קאנםעדענץ — א־ז ױ שפראך־קאנםערענץ און ח אלע םראגן און פדאבלעמען, ,װעלכע ז״נען דערװעקט אזן באהאנרלט געװארן א־ן טשערנאװ״ן, געתן א ל״רנשאפטלעכע טעטע פא־ אפהאנדלונגען, ארט־קלען, ױסקוס- ־עס, סעליעטאנען און קאריקאטוק. ״׳,״; ח פ־אקט־שע. ממשת יקע תזולט־אטן םון תו־ קאנ- פעדענ־ן נ־שט געװען א־בעױק גרד=; תר פרעדדױם, װעלכע־ האט אנגעם־דט מים תר ארבעט און גאנג םון תר קאנסעתנץ, און דאס צענמראל-ב־ורא, .װאס א־ז אױסגעקל־בן או־ף דער קאנ- פ־ע־ענ־ן או־ף םאו־צוזעצן װ״טער ױ ארבעט און אױף צד רעאלי- דדן ױ באשלזםן, האט נ־שט באװ־זן צו א־גאניז־ק ױ ארבעט װ־ ס׳דארף צו ז״ן, און אזוי-ארוס נ־שט אױסגענוצט ח געװאלחקע ענערג־ע און נ־שט פא־וױרקלעכט ױ אלע האפענ־נגע;, װאס מען האמ או־ף תר קאנםערענץ געל״גט א־ן דער ״ױשער װעלט. אמ.־,: אבער משערנאוױ־ן א־ז א ביז גאר וױכט־קע דאפע א־ן תר געשיכטע םון ת־ מאתרנער ״ױשער ק־לטור און א־ן דעם קאמף םאר דער גל״כבא־עכט־רךנג *־ן תר ײדישער שפראך און ײדי- שער קולטור א־ן אונזעד לעבן. ױ פראקלאמ־חנג םון דער ײױשעו־ שפראך אלס א נאציא- נאל־ע שפראך האט געהאמ א גרױםע באד־טונג ס׳י אינם אי- נעװ״נ־קסטן ״חשן לעבן, און סײ אינם דרױםנױקן ניט-״ױשן לעבן. חרך טשערנאדדץ א־ז ״זשארנאן״ א־־בע־ צו ״ױש. מענ ת־ יחוס- בר־װ םון ײױש דך צ־ען גוטע עטלעכע הונתרט יא־, אבער תר געזעלשאםטלעכעו־ םונראמענמ אונטער ״ד־ש א־ז א־נטערגע- נו־ט געװארן עו־שט אױף תר ערשטער ײױשער שםראך-קאנ- םערענין. מען האט אנגעהו־נן דרך-ארץ האבן סאד ת־ ײױשער שםראך. םר״נט האבן באקומען א שטארקע אונטע־שטיצונג, און