Literarishe bleter · 1931-07-03 · 27 (3.7.1931) · p. Seite 515

זײט 515 ליטערארישע בלעמער נוס. 27 (374) דארםט ג$ר האנן קין נזןװייזן. ער דאם עם געװאוםמ א־נטױטיװ. ער זעט אין דעם יידישן םאדקסמענטשן דעם מענהשן און ג״םט תם טרעגער םון עםעם אן אױםדעדװיילטער יידישער א־רעאלאגיע. אגנ קען ער דעם ״דישן םןזלקםטענמיטן ז״ער נאענט, ער װייס, אי םײ אונטעד זיינע ״דייטשע״ קלײדער, םיי אונטער זיין לאגגער קאםאמע מיטן חסידישן גארטל שלאגט א מענטשלעך דיאי־ץ- א הא־ץ, װאם לענט און. לינט. איז ער אויםן געניט םדן דעם ״ידישן םאלקלאר געקומען צו דעם זעלניקן אויםםיר, צו װעלנן עם איז געקוסען די ױעע ײדישע ליסעדאטור-געשינמע. װייםן מיר שוץ איצט, אז מיר האבן געהאט אםאל לינע-און מאנץ-געלאגגען, נישמ נאר קלאג-לידער, םונקט אזוי, װי עם איז שוין איצמ ד,ץ םוד גיט, אז מיר האנן םיט הונדערטעד יארן צדדיק םארמאגמ ראמזצען, נישט נאר מוסד-םםרים. ״אנרוםנדיק די דאזיקע מעשױח ״ײדישע״, שרײנמ י. ל. נהן אין זץ ק־רצק ארײנםיר צו דער זאמדונג ידישע םאלקם־״עזדוח (״םנקם״, נאנד 1, העםט 3, נױ־יאדק, 8:-י1)* - האנ א־ך נעיקר געװאלט שמעלז דעם טראם אויף זײער ײדישער םארם, םמ־ל אין נאציאנאלן קאלא־יט. ניט אםערנד ק דערנײ זײעד א־נטערנאציא• נאלן אםשטאם. און נאטש לויטן אינהאלמ ז־גען זײ אםשד ניט אזו־ ײ־ישלעך, װי מען װאלט דאם געװאלט האנן, ניט אזוי עמיש׳ רעליגיעז געםארנט, װי א־ן די םרומע סעשה-ב־כלעך און מ־םר- סםרים, זײנען זײ דאך ײדישע םאלקם-מעשױת; פון אן עטנאגדא- םישן קוק לכל הדעות־׳. זײ זײנען ״דישע םאלקם׳מע״״ו־, װ״ל ײדישע נאנעם אין ״רישע םאמעס האנן זײ תרצ״למ און דערצ״לן זײ נאך א-צמ אויך אםשר ל״ערע אײניקלעך און זײעת קינדער. מאכט גישט אוים װאם עס פעלמ אין זײ אמאל גוטסק״ט און םרוכקײם א־ק װאם עם איז תכט, אז אין אזא מעשהלע, װי ״מײ- שעלע און שײנתלע־׳, זאל ״די רניצין האנן גענוםען אמעסער און האם אים ימײשעלען) געד\ילעט און האט אםגעקאכט תי־םון אראסל״. עם איז םארט אײדישע םאלקם-מעשד,! אנתת מעשױת, װעלכע י. ל. נהן האט או־םגעזאמלמ, זײנען ניט אזוי אכזױותדיק און.גויןשי, װי ״מײשעלע און ש״נתלע־, אתר די אלטע, נאל,אנטע םעשה מיטן נער, װאם האמ אײנגעשלונגק די קינדעךלעך און װאס די נאנע האט ,געמאכט א־נער זק נ״כעלע כיק-כיק״, איער אױך זײ זײנק ניט ײדישלעך-ס־ום, און ש. אג-םק• װאלט נישט געקאנט סיט זײ אילוסטריח זײן טעזים װעגן תר אי- תע םון גײסטיקער ננורד״ װעלכע םולט אן ױ ײױשע םאלקס׳ שאםונג. אץ ױ ײױשע םאלקם-מעשױת איז דא אסך רוחנױת, ״דיש- לעכק״ש, אבער עס זײנק דא אויך געגוג ,גויןשע״, גענר״ גשצױת- ױקע זאכן. דאס זעט סען, װען סען לײעגט ױ טעשױח, װעלכע ז״- נען םאתםגטלעכט געװארן םון י. ל. כהן - ױ סעשױת, װעלכע זײנען געזארלט געװאק דערםאר, װײל זײ ז״נען םאלדןםשאם־נגען און ניט װ״ל זײ זײנען אן אויםדרוק םין תר ״ײױשעד װעלט- אנשוױנג־. צװישן ז״ זײנען דא מעד אױגינעלע און װינציקער אױנ־נעלע, מער ״ײדישע״ און װינציקעד ״ײױשע־ זאכן, אנער אלע זײנען זײ, אין ױ אויגן םונם זאמלער, י. ל. נהן, װיכטיק נאר אויף אז־י ם־ל אויף װיםיל עם איטםלעקט זיך אין זײ תם םאלקם-שעםעױשקײט, אײף װיםיל ױ שטאמען פונם (קאלעקטיװן) ״װארמ-זאגעד״... תר װארט-זאגער-דאס איז אהעלד םון ײדישער םאלקם׳ מעשד,. עם װערט דע-זרילט אין תר מעשה װעגן ד,־ײ נױתר, דאם אליהו הנביא האט נײ יעדן םון ױ געםרעגמ, װאס ער וױל נעםערל די דןזיקע זיסלמנ איז םײל םון די ײייש? מןלקסמעשייח״ װאם *יז נאר״װןם *דויס פון דדוק. און אין זײן ארבעט האט זיך אנגעדדבן םילן אטאםלמער אינטע- תם: א; אינטערעס צום לזי, װאם װערט געשאםן פון םאלק. און צום םאלק װאם שאםט עם. תד טראם שטײט אויםן מאמענט םון שאםן. דאם װאם אלדל אתר אװעדטל, אםילו אזא, װאם איז אומבאױיטנױק קאז װעק סאטעדיאל םארן עטנאגראף אתר היםטאריקער, איז ניט דער עיקר נײ י. ל. נהנען. אויך דאם, װאם מען קאן דך אראםנעמק אמוםו־ םון עםעם אמעשד״ װאם אין איר ליגט נאהאלטן אטיםע סאראל, איז ניט װיכטיק םאר אים. װיכט־ק איז תר םאקט, װאם דאם איז (אוינ דאם איס םאלקםקונםט. א־ן קײנער םון אונזעדע סאלקלאױםט־שע לידער-זאמלונגק איז ניטא אזא גרו־םע צאל עכטע לירישע געזאנגק, װי א־ן ױ צי־די נענד פאלקסלידער, װעלנע נהן האט םארעםנטלעכט אין 1012, און אין תר נתר, ניט אזא באדײמגױקער, זאמלונג, װעלכע איז דא נישט לאנג אדױם םון דחק (םעםאראטעד אםדרוק םון ״םנקם־, נאנד 1, ארו־םגעגענן םון אמאםטײל ײװא, נױ-יארק 1030). כהן זאדלט אזוינע פאלקםלידער, װאם ז״נק לידער, נ־ט גראם־שטראר״ ער איז אבער אויך מקםיד, אז זײ זאלן ױן םאלקם- ליתר, װאתם ער איז םריער װי אלץ אםאלקלאױםט. ער איז א םאלקלאריםט, ניט קק םאלקיםט, װי דאם א־ז געװק דעד פארשטארבענער ש. אנ-םקי און װי דאם ז״נען, װען אפילו אין אביסל אן אנתר זין, אזעלכע םרומע זאמלער, װי א. ל־סװין אתר יהודה עלזעט. תר םאלקיםט שעצט הויך תם םאלקם־גײםט און דעדםון נעמט זיך זײן ליבע צו די םראדוקטן םון דעם פאלקם-שאםן. תר םאלקיםט איתאליזירט דאם םאלק; און דאס איז תד מקור םון זײן שטתבן צו געםינק אין תם קא- •1עקטיװן תנקק און םילן גרויםע מאראלישע װעדטן. תרםון האט זיך גענוסען דאמ װאם אנ-םקי האט אין דעד ײדישער םאלקם׳מעשה געעזן בלויז ױ ײדישע גײםט־קײמ, תם ײדישן מםירת-נםש, ױ ״ױשע עטיק אנ-םקי האט נמעט אינגאנצן םארזען ױ גיט-ױדאקטישע םאי^קם-מעשױת, ער ד,אט געװאוםט םון זײ אבער ער האט ניט גע- מאכט םון ױ קײן װעזן. עד האט געהאלטן, אז זײ האבן גישט קײן דאדצלען אין תם ײױשן םאלקם-גײסט. םונקט אזוי װי אנתת האבן נישט געגלויבמ, אז בײ ײדן זאלן זיץ אלטע און עכטע ליבע-ליד־ער. ־אם פאםט ניט פאר ײדן) דאס איז צו-װעלטלעך, צו עולם-הזהױק. ײױשע םאלקםליתר און ײױשע םאלקם-מעש־ות מוזן דץ ליתר םון לײדן, מעשױת װעגן לאמעדװאװגיקעם, ־ועגן אלהו הנניא א־ן ענ- לעכע גײםטיקע ױזן. ײזץ זײנען אן אתה-בחרתנו-םאלק אץ תד ײדישער םאלקלאר דארף זק אן אתה-נחרתגו-םאלקלאר. אזוי האט געטראכט תד ״ױשער פאלקיםט. תר ײױשער םאלקלאריםט - און דאם איז י. ל. בהן - טראכט אנתרש. ער װײם, אז ױ װיכטיקםטע מאטיװן םון םאלקםשאםונג זײנק א־נטעתאציאנאל, און עד שליםט ניט אויס ײזץ םון תד װעלט- משפחד,. ער נעמט ניט צז נײ אונז דאם תכט צו זײן שותםים אין ־ענעם גרויםן אױםבלט םון םאטיװן און סױזשעטן, װעלכע גײט-אן צװישן םעלקעד און לענתר שוין טויזנטער יארן, און ער גים אונז נ־ט קײן באזונתת םריװילעגיעם. אויב בײ ױ םעלקער, צװישן ״עלכע סיר לעבן, זײנען שוין לאנג געװען ליבע־ליתר, זײנען זײ געװק, טראנט ער, אויך בײ אונו, און זײ זײנק אויםגעקימען נאך :ארצ״מן, נישט ערשט אינמיטן נײנצנטן יארהונתרט, װי עם ־יאבן געװק געפםקנט יענע גוטע און םרומע םאלקלאד-זאמלער, ׳־עלכע האגן דך נישט געקענט םארשמעלן, אז אונזעדע זײדענע ־נגעלײט און אונזערע כשרע צנועהם זאלן ויך םארגינק צו זאגן י,ין צו דנגען, אז ״אליבע צו שםילן א־ז נישט קק עװלהרײ״. :ד.ן האט װיםנשאםטלעך באװיזן ױ אלטקײט םון אונזעדע ני־אטישע םאלקסלידער. אבער ער האט א־ן תר אםתן נישט גע-