Literarishe bleter · 1931-06-26 · 26 (26.6.1931) · p. Seite 495

ליםערארישע בלעםער נום. 26 (373) זײש 495 דארף דעריבער קלאר דין ד• שײדז־ צודשן ייד״שן קעטטלעד ארן דער ײדישעד געשיכטע. און קוסמ י. אטאטאשר אץ פאדערט חוש פאר געש־כטע אין נאמען םון קרנסם. םין ײרישער קרנשט - איז ער גערעכט װאט גערעכט ה״םט. ארנזער געשיכטע - ראט אין ־עטעראט זײנעט געדאגט ־. אטאטאשר - אד די װעלמ-געש־כטע. און ־אכ א ז געװ־ט נ*שט אתה׳גחרהנרד־קײמ - טיא־ז נ־שט מער, װי קאנטטאנרר־נג םון א םאקמ. ־־ן״געשכםע איז ארנ־װערטאל ארן קעטמלעריש ,ײעט־עזענ- טירן ־־דישע דורות הײטט נ־שט מער ארן נ־שט װײניקער װי - קינטטלעריש יעבן דעם װעלס<ורל. װעלט-אח־־ות און װעלט״שליח־ת מ־ן ״ד־שער ק־נטט. האט א־ר שדן געקלעדט װעגן דעטי נאכאטאל: ־טל־ח־ת א ן אח־־ות. אדער מײנט אטשר נאך אל־ן עמעצער ט־ן א•־־, אז :עש־כט דעכע־ שטאף איז נל.*ו קאסט-ט־און־מאםקן-באל? ארע־ אםשר א־ז צודשץ אײך עמעצע־ גענזג געשמאקלאז צ־ גלו־נן,אז*ײ געש־כט- דעבן ־טטא־ קומט מען צוט םא־ט־קן און אז םיאיז דעד־בער ל־־כטע־ צז ז־ן געשײכטלעך, אי־רער ״קעגנװארטיק״? װ־סט-זשע. אז דעקא־אט־װ, ליטעראטרר״מעס־ק אץ צוט ג,־~טן קרמענר־ק א־ז ג,־א- דער נ־ל־קע־ רעםא־טער־שער װ־רקלעכ- ק־טט-רעאליזם. געש־כטע אנער איז - גורל און אח־ױת. געש־כטע א־ז נישט רעקא־אצ־ע. נא־ תוך, חש־נון׳הנםש־, מענםש אויג-אויף-אױג מיט גאט. און נאך עםעס: ם״טא־ קײנדזןל נ־שט םארכ,ס;. אז געשכמע איז א־יך - צרק־נםט. ,דאם״זשע א־ז ײרישע געשײכטע? װעלט-צדקונםט. דא, אין ד־ כעצעלטן טץ ײד־שער געש־כטע, װערט ר־ רראמע געשםילט. צ־ ױ חודת, װאם א־ן א־ם, װאם אין אונו, און זוכן א נאשי־ד םאד דעב םארשלײעדטן םון אלע סװדו/: דעם םור םון צ־יט. מ׳טענהט: אט דעד און יענער האפ געדיכםעמ קעגנװאדט. ־אכ איך: אײנם םון ח בײדע. אדער ער האט געדיכםעט און דאן א־ז עס נישט געװען קעגנװארט - סיא־ז נאר געװען קיגסטלעד־שער אױםרײד, םאסקע, םארם, ארער עם איז טאקע כעװען קעגנװארפ, נאד עס איז נישט געװען געדיכטעפ... יתאליסטישע שילרע״ ,-נגם-ליסעראטור איז על-םי-ודב - װעגן או־סנאטען תדט מען נ־שם - עםעםעױש, לאקאל, םנאב־ש, קינםטלעדיש דוערטלאז; נלױז ױ ראסטאיעװסקיס, ױ סיםולאנמישע תאל־םםן, ח װאפ האבן ױ ״ודרקלעכק״ט״ געשלאגן מ־ט א־ר א־־גענעם כל־- ױן - בלדז זײ האבן ח,־ך דער סתידה צורשן א־תאלן תוך און תאל־טטישער םארם געװיזן װאונדער, הױכע װאונת־!). אםתע קינסטלע־ - אםילו דארם, װאו זײעד טעמע א־ז ױ קעגנװארט (אץ תר ע־קר א־ז ראך צוגאנג״ נ־שט טעמע) - ױנען תם־ר געשיבמלעך, רורותדיק אײנ־ק״מענטשלעך, א־נ־• ־ערסאל און םעטאם־ז־ש. ױ ש־לעכטע ק־נסטלער אבער און ױ האלב-ק־נםטלער - אדן ױ ױנען ױ מא־אר־םעפ - ױנען נפכע אץ בעצב אנטיגעש־כטלעך, םראגםענםארש, כראנ־קאל־ש, און דער ע־קר: מטושטש און צעשלאםן גראר אין תר כלומ־שטע־ ש־נקט״ ,1עכקײמ און נצלקײט םון ױעד תאליזם. תר-ק־נסטעד - תר אםתעד - א־ז ק״נםאל נ־שט ק״ן רע- חרעזענטאנפ םון איין חר, נתרט םץ דורדת. שױן דערםאר אלײן א־ז עם אזדי, װײל איין דור, - אבםטראקם אץ אםגער־סן םון רודות סאר אים און נאך אים, - האפ נאך בכלל קײנםאל נישט עקם־סטירם. אױב, װידער, א קינסטלעד זײן הײסט; תםרעזענם־ק רורור״ תסרעוענםיק תם דויער, תם - בעהםאנ־ש נע־עדפ - ז*וטם טון תר װעלמ, - איז זײן א יידישעד קינספלעד ראם זעלנע, װאם תפרעזענט־רן ײדישע חחת. פ. לעםטראדע / פראפעםאי פון דעם אדניװערםיטעט אין פרעטאריע זדרוש״אפריקע *) װאס א פילאלאג, נישט אײד, האט אײך צו זאגן װעגן ײדיש ־״,־ אדיש־אנג״־ם בוך ..־אזינ־עם טיט מאנ־לעך: םארװאס ענטפערט א ײד שטענ־יד, מיט א קשיא? ענטפערט ת־ ׳צ־ױיטער ״ד: סאר װאם זאד ער טאקע נישט ענטפערן מיט א קש־אז הע־ ראװ־ טשעס ענטםער או־ף מײן םראגע: ״םארװאם גראד איך״ - א־ז כעתץ א־ן תם זין *ן תם וױ׳ן: ״פארװאם טאקע נ־שט א־ר?״ א־ך בץ מיך מורד״ אז ראם האט מ־ך נאװעגמ צו קןםק הײנט אװנט דא ױ שולר תרםאד םאלט א־־ף הער ראודפש און ד״ר אלשװאנניערס ודץ. און אז א־ך האנ געזען, אז א־ך האב טאקע נ־שט קײן אױםװעכ, האב א־ך דך א־בע־געמרענם ה׳ ראװיטשעס קש־א: ״םארװאם נ־שט איךז״ אמת, מײן נארוף א־ז שםראכן א־ן נ־שט ליטעראטוק, און םםעציעל ג־ב איך מיך אם מ־ט נאנפו״ ל־נכװיסטיק, ג־שט ײױש, װאס איך נארױער טאקע. עם א־ז א־ך אמת, אז מק באדיף א־ז: ק־לנדר א־ן אלכעמק, און ױ קולס־ר פון ח באנטו-מענטש׳ן בםרט, א־ן װאם כעהע־ ײדיש אן אלגעמ־־;- ײדישער קולטור, נץ א־ך אן עט־הא־־ן דאך - :אפש תר פא־- טראג םון הײנט אװנט גײט נ־שט אר־ין אין ױ ראמען סון מ־־ן װ־םן - איז ױ אנטשטײונג סון א שפראך און ױ עװא־לצ־ע סץ א־ר ליטעראפור, כאנ־ן באזונדערם ױ אנמשטײונג םון א נתר שם־אך נײ א טאלק, װאם א־ז א־ינם םץ ױ עלטםטע ק־לט־ר- תן ה■ ,־אװיטש האט מיך כעבעטן צו ק־םען דעם אװנט צו ־אכן אײנקע װעדםער אלס א םארװארמ צו זײן טארטראג װעגן תם װאוקם םיץ תד ײױשעד ל־טעראטור און ק־לטור אין סי-מן -ד., בין איך קודם-נל א־בערראשט כעתץ און א־ך האנ מײן א־נערראשונג ארםגעדױקפ אץ תר םארט פ־ן א םראגע: םארי װאס א־ז ער געקומען בעטן םיך, א נ־שט-ײד, אץ תלבער איז תתו בכלל נ־שט כאו־ שטארק םאראינטעדעס־רמ ־איז ליטע־א- טור. װײל-ער א־ז דאך תד עיקר א סילאלאג. און תלכער וױיסט יתר װײנק תכן ײױש און תר ײױשער ל־םעראט־ר? ראוױטש ־.אמ אבער תם־יטיװ צונ־שט כעמאכט מײנע סםקות• אײך אלע- רען א־ז כעװים נאקאנפ תר װיץ. װאם א־ך האנ כעט־אםן א־ן י ג. ס. ל*ססר*דזנ וויז ן קריסס, ון *וניװןרסיסעס״ייזפעסזױ *ין :־עסןרי*. — עס *ױ * ס*רםרןנ, װןס *ר הןס געמלסן זײ ם. ראױם״קם * םןרלעזונג. ם. רזװיסס, װעלכער ח*ם *ונו עוגעעיקם דעם *זי״רןג׳ מיײנס *ין װין נריװ *ו *ונז, *ו ג ס. רעסםר*רע, דער ווסובער בזלערנםער, *ת .סי*ר רער *ײנעיקער *סתער ײיייס-קענער *ץ דרוס-ומעריקע. ױ לעקזיע :־ז געהולסן *ין עננליס, *נער דעד *רןסעסןר הןס ןיך *ס*רק *נסםולדיקס *יװ*ס ער רעדם ניס קײן ײדיס *י ײק• ער, דעי ניסס-״ד, ה*לם, *ו *ו ־ין ד*רף סען רײדן ״ריס, *דעד ער ק*ן נים נענינ גדי ני דײדן עםנסלעך ־די*. יעי.