Literarishe bleter · 1931-05-19 · 25 (19.5.1931) · p. Seite 486

(372) 25 ליםערארישע ברעםער נום. זײט 486 סון קארלי םא.־ל,ם, װעלנע װערם דא.רט באאדנעט - א*ז גע- נזג אנדױױיזן, אי ניידז ארף די םאל־צעם םון דעש :עדכאדשן קאנ־נעמ, געפינען דך 54.000 ניכער, 21.000 זזררנאין און צ״- ד־נגען א־ן ססס.25 פל׳ג-ני׳עםלעך. א־, אט דער ״דענרךנגפ-קאמער״ װערט געפ־רט די גאנצע פאד־כ-אדנעט. עם װעדם אפג־ענדילט די פלעװע און די ־־.זאלע:־;, און פארװאנדדײ א־ן פאל־דע װינ־ל־צטיינע־ר םאר דעם גענ־י םון רעם וױסנשאפפלעכן םאצ־אליזם. אט ערשכ ניט לאנג איז אין די צ־־טונגען געװען אידעוע אז דער א־נםט־טוט האט געקראגן אםולן קאטםלעט םון ״ט־יטם״ םא־ 140 יאר. א־־־עוע װי אלע ידיעות אין די צייםונגען. אנער אץ ר״וך איז דאם אג,יאנדיעזע געשעעני־ט. אין די א־נעד־קע ייענדער האט דער פאקט ארױםגעדוםן אגאנצן שטורעס. ״די נאלשעוױקעם רו־נן ־י א־ראםעזשע קולטור״. דעד געװאלד א־ז געװעז א נאדעכפ־קפער: דען אםילו אין נריםישן מוז־י איז נ־טא ק־ן טודער קאטפלעם פ־ן ״ט־מם״. און דעד א־נסטיטוט האט געקךאי״ן אפולן קאטפלעט פאר 140 יאר. די סד טויזנט עקזעםםלארן םון ־ער גדעםםער ענגל־שער צ־־טונג װעלן געבן אמאסע מאמעױאל צום שםודיזם םון דעד עקא- נאט־שעד לאגע א־ן ענגייאנד. טען האט אױך געדןראגן אקאםפרעט פון ״נױיא־ק-מריבון״ םאר די יא־ן, װען קארל מארקם האט א־ן איר מיטנעארנעפ. און װאם װעם דער לײענער זאגן װעגן דער קאלעקציע םון אלע אויםגאנן פון טאמאם מארס ״אוטאפיעם״, אגהייננדיק םון דעם םא- מע עדשטן עראזאמער לאם״נער-אױםגאנע, װאם האט דעדשײנפ א־ן ־אר 1518. דא געםינם זיך אויך ת ע־שטע תםישע ״אוטא- םיע״ פוי יאר 1789, װעלכע איז ניט גאנץ צוםעליק צונויםגעםא־1; מ־ט דער דאטע פוז דעד גתיםער םראנצױזישער דעװאלוציע. ד־ דאדקע קאלעקציע םון ת ״אוםאפיעס״ א־ז ת אײנציקע ־א־ן גאר דער װעלם. עס פ־עדין אין איד בלויז ת ערשטע ענגל־שע אױסגאבעפ. אין דעו־ דאזיקער נינל־אטעק נעםינק זיך נאך ס2 אױעאנעם פוי ראנערט אװען, װעלכע תנען אםילו ניט רע־״יםםתרט דורך דער נ־םטע־ ענגלישער נ־נליאגראפיע. עס געםינען זיך ־ארט מאק־אװעליס ײריתשע װעדק ם־ן יאר 1550, תיאל דעםאס יטחנר פון ״ראנינזאן קריזא״) פאטםלעטן. אט דעד נאנצער שליי, אנט־קן װערט גױנטלעך נאארנעט, געפאדשם און אויםגעשטעלט. (ם י ף ק ו פ ס) װעט דארפ געפינען אל־ן, װאם שטעליט ט־ט דך םאד דעם א־נ- םט־טוט. דארט װאקםט ת סז-נענ־יקע טאדקכ-און-ענגעלם א־־כ- גאנע• אט ־אם ם׳האט נאמערקט ־א־ן או־פגעדעקט אן אםעתקא ער תסנשאפטלער, װעליכער האט נאזונט דעם א־נסט־םוט: ״אד־נ- א מ־אנט האנ א־ך :־ט ודלנתק דעש *טנדלן בנץ׳ ק־מענ־״ק א־ן װאם קא־- ׳ן-ביבדיאטעק, ון פא־־אי ־עס ײ*דנן, ראסד כע-־א; ״ע;ז;־דש״ד י ת פאד א אונט או־םגעשמעלט. אנעװ דאס נעתש־ האט ־ן-טעכנ־שע,;ןודט-נל א ת י דא.־ט ז ־זאצ״ע. ת־כע א־: גאגצע אדנאני א־ן פשוט קאתעדזשי איז פראםט! ד״ן-שעפעתשע. א־ז דא - > ז א װע.־ק- נםמיטוט - אי;ננעלס-א־ א נ־כעד-אוצ־. תד מאתס־א־ן- צ״ג נ<ן םראלעמא־־שן ־עװאל׳ט. װאס י־ױזט אין תנע שט־לע עא- נ־נעטן״. ״־= ־־ פא־י־צע־ ־א. א־־ א־ז עם טאקע לא א טאקע שטא־קע. :עםערלעכע, א־־פר״ס-מאטער־אלן און דעתנער, אפנ־ם, טאר מען דא נ־מ רױנערן, ניט ,־־ידן הדך. - אין דעט פ־אנצו־זישן קאנ־נעט לייגמ אויםן ט־ש א פולע־ קאםפלעט םון דא־אטכ ״פאליקס-פרײנט״. דער אלמעד נננזתקער תנאמיט, פון דעלכן א םך זאכן ז״נק א־ן דער אליטער א״ראפע אדפגעריסן געװארן. אין דעם דאזיקן קאנ־נעט געפינק דך 45 ט־־זנט ניכער, װאס האנן א תרעקטע ש״כור״ מיט דער פדאנצו־ד־גשר .־עװאלוצ״ע. נלו־ז םון פאר דער צ״ט םון דער פ־אנצו־דשע־ קאמ־נע געפ־נען דך דא 52 טויזנט נעמק םון םארש״־ענע צײטשריםטן, װאם האנן דערש״נט א־ן אט דעד צ־־ם. א־ן ־עם קאנ־נעט פרן :ערמאנישע לענדער ױערט שטו—ט דער פלאצ־א־ס פון ת קלאכן-קאמפן א־ן פאתקן יא־הונדערם. אין ענגלישן קאנ־נעט געפינען מ־ר, צװ־שן א :אנצעד מענגע נ־כער און דאקומענטן, א באש״דענעם זשדרנאל ״() * מ ת ה ס, ו יז ס ח? >ז ״, אנער א־ן אמ דעס זשװדנאלעכלי איז צום ערשטן מא־ :עװק אפגעדתקט דער ״קאמ־נ־םט־שער םאניפעםט״. ת ם־ט ארנעטעו־ פק דעם דאז־קן קאנ־נעט דערצײל״ן, אז טען האט :עמוזט סו יאר ז־כן און נ־שםעדן. ניז מק האט דעם דא־־קן זשותאל געםאקט און געבראכט א־ן א־נםטיטוט. ת אתאנאװטן האנן, דאכט זיך. װי־נ־קער ציימ געפטדט אויף אױעעפינען דעם :אליד־זאמר. און א־ר מ״נט, אז דאם א״ שדן א־׳־ן. נת צױ האנן ת מינ־סטע פארשטעל׳ונג װעי״ן ת ־אדקע קאנ־נעטן א־ן װע:ן דער יתשה א בוך פון אן אר&ענטינער ״דישן קאדאניסט ור\\ ווװרטונזןי. א\יף ײויטט <ו#ווטר. נז?יצ\ א\\ (\\ױרער\\גט\. װטואס-אײרעס. \נ9\. מענטאלימעט פון א־נטעל־גענהעת א־״״ענטינער ״תשן קאלאגיםט. דעם סשניל, װאס האט זיך געמאנט אלם לעבנם-אידעאל די ענו־ר,- האדםה (ערדארנעפ). איז אט דעם םרט איז מנדערסקי אנא- ענפעד קתב פון מ־־ני אלפעדםאן, דעם מחנד םון ת וד־ נענ־ ״סו ־אר א־ן אתענט־נע״, אנער נעת א־יפעדםאן האט נםדר גענומען דאם פאקהישע ־1ענ;, דאם א־נעדנע־ענן ס־ט א־מפעט און בתן, אזן ב״ז דעאג־דט אי־ף ת םאציא־׳ע עװלות, מימ װעלכע עס איז פול, האט בענדעדסקי בנקמות און אפםמאל נ־שט אן הוטאר תרצ״לט אמעשד■ װע־״ן אקו, אפעדד, אה־נשל און םון ת בהמות און חױר אתיםגענומק אמענטש־יעבן םוםר-השנל. בענדערסקי האט על- פי-תכ דרמאניטאתסטישע טענדענצן <א־ן מ־ט:1, דאם נעלי-חיזםתקע, אבער אין נםשל - תםאניטאריםטישע) אץ תר םקיצע ״יעגער־ אין ארגענטינע תפט מק נדוך נענתדםקי: ״דער או״״ענטינעי משד, סטאװסיי״. סיאיז תרפאד, װ״ל ט־ימאט־ש א־ז נענדעדםק־ נאענט צױ םםאױדקין: עד נאשת־נמ נהסוד״ א־ן שטוב-חױת. בעצם אנער א־ז נענדערםק• אקך מער א־נטעד תר השפעה סון מענ- ״;*■ און ש־יופ-על־כם, וױ אונםער דער השפעה פון םטאװסקין. ת מוםר־השנלס תנק נ״ם ארנענפינעד שתינער סאציאליםטיש, מש- נילישע ח״ ב״ם ״ז״דן״ און ת נהמװז אזן חױת ז״נק ז״עד אפט ן ״משותלח״ 1. ...־אנטש־ק״ אוי נאשאפענע ציל־נ א:מש־ סשליס, נענתרםקיס. אלע תינט און פעדד א־ז םילן ז־ך ־ארנלאנג א פעלדעד״ א־ז שו־ן נר פון ״אויח יױ״שע י מח. דער ש־לד׳עתננען ז״נע סקיצן א־ן; אתענםינע א־ן אין יאלאניסט א• װ• מיט תר אנ״עס שתינער, דך נישט אזוי מיט סיר גזיקענק