Literarishe bleter · 1931-05-19 · 25 (19.5.1931) · p. Seite 478

ליטערארישע בלעפער נום. 25 (372) זײט 478 פאראן אױך נעיטיכטלעדע וזעדק, צ־ תלנע תר מחבר טדעט צו ד־ט גא־טטימטע נװנות, נדט פא־ט־קע םראבלעםען, װעלנע ער סהװע ס־נ אנקליק א״ף דייםמאדישע םיגוק, און ער רךםע־ט דך װײניק, צי אם די פראבלעםען-לנותרם ז־נען א״גגעםאשטן אױף *ענע העלדן. אים גייט דער עיקר אין דינע אידעען, װעלבע ער װיל אד־־נםירן תרך די :עיטינטלעכע העלק. און אםטםאל רידן ארדים רי היסטא״ײטע גןךטטאלטן ה־נטצײםיקע װעדםער, די רא:י.- לען דך .נ-א־ םאדעדנע פראגלעמען. א־ן אט די ,װערק ק־םט נ־־נ־ט״אױף רי גע׳טינםע אין א נײלר לינם, נא־ םיר װארפן אונ- טער די כע״רכםע אזנםער אונזערע אוםיטטענדן, רייסן א־ױס גע- ־טינהלענע פערזענלעכקײטן םון זײעד אײגנטלענעד סנ־נה און לעגן. אניטטאט אײפלעגן פארגאנגענע ־קופות, טויםן ם־ר זײ אפי, פאדליטעראר־שן די. י. אפאטא׳טד צײננט אן דיער ר־נט־ק אין טרעפלעך דעם נא ראקטעד פון דעם נײעם געעדנמלענן ראטא;, װעלנעד ראדף דך אינגאנצן אפשײק פון די פדיער-אויסגעדעכנטע םיגים הישפאר״טע ראםאנען: ״מיר לעגן םיט דער פא־גאנגענהײט, יטעפן רא־ט נותות,;עפ־גען יעדעס מאל נײע לותות, ,דאס װארפן לינט ארף אונזער ציקונםט״. און ״אױג מיר האבן לינ אדנזער פא־גאנגענהײט, איז עס שטענריק פאר א־ר אינעדלעכער העראןתקײט, פאר די, אירעאלן, ױאס םיר געפינק רארט, זעלטן פאר רי אויםערלענע גילדע־ - דאס ־ג־װאנםטע א־ן יעדער היסטארישע־ רע,־צײלונ:״.' םיט אט ד־ װער- טער האט י. אפאטא־ט־ געגעגן אױך ד־ נאצײנענונג פון ז־נע א״גענע וױכטיקע ה־סםאדי׳טע ,־אנו.א:ען. נישט ם־וקענע, נראניקאלי־ט־ע נאיטר־יבונגען פון דער געשינ׳ טע, און ני־ט־ט פאליט-אנ:עקלײדםע הײנטצ־ײטיקע־ פראגלעמען אײף ב-אדצײטיקע יטפים און נעראנגלענייטן, - דאס א־ז דאס נײע. װאס םיד באמעדקן א־צט אין די גײע געיטינמלענע .װערק, װעלנע ז־נען גײ אונז :־דטאפן געװאק. די געיט־נטע, די נא־טטיםטע תק־פות ־אין דער געיט־נםע, רי דעדהרבענע םאט.ע:טן, אין װעלנע עס האט דך או־פגעקליבן ל־כט א־ן שאםן, לײק און פ,־ײק, אויפ גא:גען און אפגאנגען און ,װעלכע האגן געג־אנט צו װ־כט־קע אזיפ• טר־יםלונגען, די ג־ו־םע געשטאלםן, װאם האבן דך אין אט דעס געװאלדיקן געראננל אוװיפנאוױז;, רי גע־טטאלט;, װאס האבן אין ז־ך און אויף דך קעצענט־ידט די אלע קלעפ, די אלע םעלות און חםוװנות, ראם פאדטיװע און געגאט־װע פון זײעד צײט, — דאפ אלץ דארף דער קינסטלער אױפגעמען אין דער גאנצעד גרײט און מיף, און דערבײ נישט זײן קק קנענט צ.י דעס שטאף, נײטט ז־־ן א־נטעתעװארפן אים, נאר אררגא, נאהערשן א־ם און דער ד״־־גן א־ם צ־ א ד״״כער תכטערישער מדתה. םרץ האט אמאל געשר־בן: ״די געש־נטע הארף קײן ליגן :ישט זאנן, אגער נישט אלץ םארצײלן. וױיל אלץ איז דער גרעס טער ליגן, װײל נישט אלץ א־ז דער םענטיט. פא־טרעט־רט דא־ף װערן נאר דאס נאראקטעךםמ־שע, דאם ענטע, :ישט ראם צופע ליקע. װאס געהער גאר נ־שט צום םענטש־־. ראם האט פר־ן :ע שריגן װע־.ן זײגע זכוװנות א־בער דץ אתענער פאתאננענהײט, אבער דאם לאזט דך זאגן א־יך װעגן געשינטלעכער פאתאננענהײט בכלל. דער ק־גםטלער דאדף קײן ליגן נישט זאנן װעגן א נאשט־ם- טער געשינטלעכער עםאנע, אנער עד דא־ף און ער איז:ישט מחוײנ אל׳ן א־ן פ־גקטלעך צו רערצײלן. האם ענטע, ראם נא־אקמעתם- ט־שע דא־ף אױפגעפאםט װעק. ־אם היע־אלשע, דער נות־ר.- געראגגל, ראנ טראג־שפ־לע אין אדסםערל־שע םון ־ענער תקופה דארף תרך רעם קינסטלעד באלויכטן װערן אין העלער שײן נ<■ זײן דינםעױשן יאװאיםטזײן און קינםטלעריש באארנעט װערן א־ן נײער פא־ם און געשטאלט. ױ געשיכמלעכע תק־פה רא־ף גײ רעם קינםטלער נישט ארעםער װערן, נא־ א־דגא - ר־כער א־ן דערהויבענער װערן. ױ געשיכטע ראו־ף צוגעטראגן װעדן נישט קאםטױמירטע אפעדן? -...־ אין א צװײכעד ״ארטאניאנראפ־ע•׳ שרינט גאל־פאק .װידער .װעגן דעם, אז ״ער א־ז געצדא־נגען געװק קעגן זק וױלן און טרא־ן דינע קענטענישן דך אפצתעבז און ױך בלא- םירן מיט אועלכע קינדעױשע שפילן (.יױ ״שמענדױק״ ארער ״ני נע, גי םע״>״, א־ן דער צײט ,װאם פאי אים א־ז ״געשטאנען אםן ד־ ניבל און ױ ײױשע געש־נטע םיט פארט־קע םױזשעטן, וױ ״דם־ ם־ט ױ בױדעדי, ״שלמה הםלך״, ״השםונאינ״, ״ױ יהודה הדױ״, ״תר אל-תא•״, ..ר עקיבא״. ,נר-יוננא״ און אנ־ערע. אט ױ ,װערטעד פון א. גאלדפאק ז־נען נא־אקטע־־סט״ט נ־שט ילו־ז פאר א־ם, נאר אױך םאר י-אגצע תרזה ־ױשע שױ־- בער, ױעלנע ראבן געשריין ײױש און ג־עשאפן ל־טעראט־ר נ־יטט פאר ו־ך, :א־ פא־ א לעזעד םרן א נידערעקעדער םהרנד״ האט האך *. ל. גא־דאן, דער שאפעד פון העה ה־םטאױשער םא־״ימע א־ן העבתךש (״נ־; שנ־ ארױת״, ״צדקיהו ינית הםק־תת״, ״אהנה ױ־ וםיכל״ א. א.>, אויף ײױש געשױבן בלױז א ״שיתת ת־ל־;•׳, ״א ב־כלע ל־דעד צוס צײט-פאדטריינ״, װ־ ער אל־ן אטעסט־רט זײנע ־ױשע ל־דער. ד נאצױנג צו דער ײױשער שפראך און ױ פארשטעלו:־. ױ־ײן רעס ײױשן לײענעד אין ז״ן געשםאק - האגן קלאר נא שט־םט דעס כאהאקםעד םון דער ל־טעדאט־ר, װאס רארף תרך רעס ש־ײבער געשאסן װערן: נישט גײן א־ן ד״־־סע די־סלות אר״;, נ־שט ־אלן דך אין ױ־יטע ,װ־־טקײטן, :א־ דעדלאגגען פיטזטע שפייז פאד ז־ן פ־אסטן כרםען היםטאױשע טעםעס, געשיסטלעסער שטאף - דאס א־ז נ־־טט קײן עגין פא־ העם עם-הארץ־, עה ,װעט עם גישט קאגען פארהײען... ערשט םים רעד נ״ער באצױנ: צ־ ־ױ־ט און םיטן אנקום פרן נ־יע שינטן ײױשע ל־־עגעה האט ז־ך געענדעדט רער צדגאנג פונס ״ױשן שױ־יער צו רער ײרישער ליטע־אטוד און צו דעס ־טטאף, װאם ער ךאר־ יאהאגהלעי. אט דער :ײער צז:אגג האט ז־ך;עלאזמ כילן ב״ פרצן;אך א־־־ער ער א־ז אי־פגעטראטן פא־ רעס ״רי־טץ לעזער מ־ט ױן ער־טטער :ע־ױקטע־ זאך א־ן -ױש (״טא ניש״>, ער א־ז אױסגערױקט אין ױ ג־יװ, װאס פר־ן האט גע- ש״בן א־ן *88נ צד שלוס-עליסםק (״אייער װ־לן א.־; שטדענן א־ז צו שר״ין צ־ליבן עװלם.... א,־ן א־ך שד־ב צול־ב זיך... און *י־ג איך דעדםאן נדך אםאל אן דעם לעזעק איז עד פון א העבעדער םדרגה״ אאז־װ.>... םיד קאנען שדן אױסרעסענען א סך ״די־טע װעדק אױף :ע׳ ש־סטלעכע מעמעם, װעלסע זײנען ױ לעצטע צװײ-דױי צעגדל־ק יא־ן;עשאפן געװאק יײ א־נז. דאס א־ז א טעםע פאר ז־ער א װ־בט־קער ארבעט, װאס דארף געפאכט װעק. תדך ױ םאדשײ- רענע;עש־בטלעבע װערק װעט דך לאזן אנװ״זן אױפן װאוקם פ־ן דעכ ״ױשן ־טאפן, ד,ן אין דעד טעםאט־ק, ד,ן א־ן ־א־ס־ת פון ד װערק, א.־ן יע־ק־ םון דער לחלוט־ן ג״ער אױפפאםונג פ־ן אונזעד פאתאגגעה־ט און געגגװארמ, - ,װײל תרך דעם אױפשט־ג פזן דער געגגװאדט ־אקםט אױם אדך פאר אונז ױ פארגענגענהײט. ם־ר האבן געתדכטלעכע װעדק-פאעפעם, ה־אםעם און ,־אמא- נע;. - א־ן װעלכע דער ־טד־בעד א־ז :עװען בלױז זאםלעד. םער זאר־׳ער װי ק־גםטלער, םעד עטגאג־אף וױ ױכטע,־. דעד שר״- כער א־ז צװגעק־םען צו געשײכםלעין שטאף אזן האט א־ם נישט;עקאנט באהער־טן, ג־־טמ געקאגט א־ם פוגםנ״ באלעבן,;־שט ביוח נעװען צו שאפן א־ם לדט זײן, ק־נםטלעהס, פזף־ם און גע- שטאלמ. אט ױ ,װע,־ק ז־נען בע־ק־ עטנאי״־אפ־שע זאםגלנגען, אפט זױ ארסע־אלאג־יטע א״סגראבונגע;, װעלנע זײנען דערלאגגט א־ן א פארקילטן, פאר־טם־־נעדטן. א־ן אפטםאל - װאס עס א־ז;אך עתעד - א־ן א ב־טאםאױ־טן, ביל־ק-רעק־דזיט־־טן באראקטער א־ן או־םזען. ױ גע־טיבטע װעדט בײ ױ א פאפ־רענע, א פאר• פל־אכט*. א קינםמלעכע.