Literarishe bleter · 1931-05-19 · 25 (19.5.1931) · p. Seite 477

ליםערארישע בלעםער נופ. 25 (372) זײט 477 אינעריקנפ אגאנץ געװיינלענע, די אזו־ גרױליקע א־ן .יעיוארקפ אינטערםרעטאציע: צװ־שן די בי־מער, *־יל־ננם-צייט, האט זיך א־־ש געל״נט אנ־־־םע קאלענן שון ד־ אקאפעש, מרו־טענד־ק זאתלאז, אז אויף דיער הויט האט די מענטשהיימ או־טנעקריצט דעש צ־יבן םונם עוק־נפטיקז?ולום, אז די סיר יאר סון מא־דן ז־־נען אס־טר נארנ־שט נענאננען לאיבוד. און אט א־ן דעש אידילי־טן װעלדל, װאו ראט ערעוטע גראז גדינט ז־ך אזו־ אםט־מ־םמי־ט, װאו די ױננע בלעט- לעך זעען אויט צ־ ז־ץ די גע־טטאלטיקוננ םונט פאצ־ם־זט, הערט מען םלוצ־ט װי א קא־טמארדאםטע האלוצ־נאציע - אויטנעשדייען פון אמיליטער־שעד קאמאנדע און קליינע קינדער, ־ט־לער, או־םן בא־ טעל םון לערער םידן אויט איבונגען - מו־טט־רינגען. די האטענ־ננט־ לאזיק״ט פוי דעט שנעון-קרײז ־טלישט אם דאט ב־ך מ־ט אטת־ע• ריקן אקארד. צ־ װעט עפעט װאט טיאיז קענען א־־פװעקן די מענטשה־־ט פון דער ״דברות מ־ט בלוט־ױז/ םון דעט פלאנמעט־קן ארנאניז־ק דעט א־־נענעם ט־יט? די יטט־מען םון שריםמשטעלער ז־ינען װי דאט עיװא- כינקע ז־טומען פון םלינן. אבער װער דען דארף דערפילן די ראלע ם־ן װעקער. װער דען דארף ארםל״זן ד־ קאמפלעקטן ם־ן ד־ נ־טמות, ד־ אױםגעשרימטע אין דער קאטאטטראפע, װער דארף װא־ענען, דראען, פארדאמען? םרן ■ײליש ש. ל. מאלע דענקונגם-ארבעט, דערלױננײק אנצונעםען א ניבטערע שטע- לונג לגני ד־ װעלט-גע׳טעענ־שן. אז קומענדיק מ־ט אנ־יעד װירקלעכ- קײט, װאו דער טאג-טעגלעכער באגלײטער איז ױ האםענוננס- לאזיקײם און דער טויט, קענק ז־ך ױ דאזיקע מענטשן נישט צופאםן בלױז צו דעם םשוטן לענן און ז״נע םאדערונגען, נאר אויך נישט צו דער אדער יענער אידעאלאגיע. אםשד א־ז דאם מאקע די טינה, װאם ד רעװאלוציע אין דײטשלאנד א־ז נישט נעלונגען און אםשר דערםאר קײקלט זיך ױ נאבמלחמהױקע װעלט װי שיבור, נישט קענענױק געפינען קײן ױכטוננ און ד םראױצ־חט. בלויז סאמע קאנםראםטן, װעלכע קענק זי לםוף םאדניכטן. דאט װאלטן געװעזן רעזולטאטן םון דער מלחמה געםעדלעכערע און דו־עדהאפגדקערע־ װ• דאס װירקן םון הארמאטן און ג־פט־קע נאזן. װעד װײםט־, צ־ נישט טאקע ױ אוממעגלעכקײמ םון דענקען מיט אנדערע קאטעגאױעט, װי מיט מלחמהדיקע. דאם נישט םארשט־ץ דאם װעזן םון שלוט חרך מענטשן, דעפארםירטע ײרך דער מלחטד״ האט נאפוילן אײראפע זיך צו באװאפענק באלד צומארגנם נאך דער בלוטיקער שח־טד,? אםשד װעלן ױ ױתוצ װעלכע האבן דורבגעסאכט ױ מלחמה נכלל, שוין עםעס אנדעדש נישט קענען מאן? װער װײםט, צי או־םן גתנט סונם גאנצן מאדעתעם לעבן לויערט נישט אפאיבארגענער און אין דעמאקראטישע םארטק םארטאכטער שנעון? װי־ל װי אזוי דען װאלט מעז זיך געקאנט דערקלעוץ יענע םוף-סצענע אינם װעלדל, נ ח מ ן מ י י ז י ל די ״דישע ליטעדאטוד און די ״דישע אעשיכטע (א ו ו א ר ט צ ו דער ד י ם ק ו ם י ע * לעזער, װאס א־ז געװען אין זײנע אױגן ז״ער א באגרענעצטע באשעםע- ניש, צו װעלכן ג־םט א־ן ג״טט םק דארף ז־ך אראפלאזן און אראפ- נידערן םון ױ א״גענע הײכן. זײעד כאראקטע־ױםם־ש ױנען ױ װ־ױי-װערטער םון אכרהט גאלדפאק א־ן ז״ן ״אױטאב־גראפיע״, װאו ער שטעלט זיך אפ ["-ס־עסעס, עדשטע ״שמענ־ױק אויף דעב נידעױקן ניװא פון זײנע ־שטן פעד־א־ ניטיל װענן דעם עז ער אלײן דרקט זיך א״ס מיט װ־ י פט״טש. א־ך, װאפ ב״ מק עלםטז זק דדאמאט־ת־שן שאפן: ״...: ין•* ־׳ 1 נעקענט *נ״ך;ײשן ש־ר א.ץ האב האג א־ך אנגעשױבן א העבד־ 'אר 2*72* י*ך שץ״ נעקענט נעםעז א ט א״סװײנ־ק, האב דען נ־שט > ־ט־נװן הנבזדי, נ ז״נע בױדעד״, ״ש זשעט, וױ צ־ס ב״שפ־ל: ״ױסף מ־נ טעמעס פאד - פאױמ־קע ב־בל־ש ווד און דוד״ און ־אס;ל״בן. ״יג״א - ױ שםע- גאד ״שמענדדק״? ״ױשער ב־נע? װאס-זשע א־ז -י ו טײן ב־א־״־אפיע, װאלט דאך אץ ע דוױת, װעלבע קענען נ־ט כער;עמ־זט אנ- :דר־ק״ האט גע־ױס;עקענט מ״נען, אז ״שמע; אםה ... א־ך, װאס ־ ױגג וד שמענדד־ק יבן אויך אזא :ראבער נאדשע *כד.— גע־ט־בטע םון ױ גאנצע ״ױשע שוץ דעמאלט תרבגעלערנט ה*גכ שזן ״פילים פדאכטפולע נאװעלן יאסט. א־ן תרבגעלעזן פיל ד״ר א־ך דען ניט פ־ל אנ־ערע, האב ו צ״טונ־״ דעס װדענטום״ און זא:: געקענט באארבעטן א־נטערעםאנטע ס־וזשעטן פון דער ״ױשער גע- ש־גטע? - א־ך האב דעמאלט שױן לאנג נעװאוסט פון ״הױםו־ ב־־ר־ און אױך ױ ־.למודישע לעגענדע םדן ״חולדה ובוד־, םון װעלכע־ איך האב שםעטער באארבעט מײן ״שולםיר,״. - זאל גא־ פלוצ״ס אררם גאד מיט ״שמענרױק״?... ,װאם- זשע א־ז מ־ר עסעס גא־ אײנגעפאלן א מין ״שמענדױק״... דער ת־ױץ א־ז: ״עבױס הי־נ־ד, א־ך ב־ן געװק א שקלאפע םון ױ אומשטענדן פון ־ער צ״ט, םון ױ דעמאלד־קע טעאטער-באזוכער און ױ דדע קרעפטע... פאר אן עולס, װאם שמענדד־ק א־ז נאך געװען צו הױך פאר ז״ן אנטװיקלונג... האב א־ך דעמאלט געזאלט םא־םאםן ה־םטאדישע טיר דארסן ױן ױער דאנקבאר אסאטאשון, א״נעם םון ױ נאדײטנדקסטע בײ אונז שאסער םון דעט היסטאר־שן ראמאן, װאס ער האט אױםגעהו־בן ױ ודכטיקע םראגע װענן דעס היםטאױשן ראמאן א־ן דער ״דשעד ליטעראטור. עם איז א־נגאנצן ױכמ־ק, אז אונזער געש־כטע פארמאגט קאלאסאלע אוצרות, װאונדער- בארע קװאלן םנגד דעם ק־נםטלער. ״װאו א ט־אט - ײױשע טרא- ױציע, װאו א בליק - ײױשע קולטור״. אבער דאך האט דער ס־יערױקער ײױשער קינםטלער װײניק דך באהאכטן מיט דעם .ײיכן ־עש״כמלעכן לענן. מיט װאם קאנען םיר עס דערקלערן, װאם דער אימגע־״ער- ר״כער נעשיכטלעכער שטאף א־ז ניז דא נישט לאנג אדער גאר- װײנ־ק אדער א־ננאנק נ־שט א־יסגענוצט נעװאק תרך דעט ״דשן ק־ננצזלער, א־ן דער צײט, װאם א־ן דער ענגלישער, ױ־טשישעד און אױך תםישער ליטעראטור געפ־נען מיר םיל װערק, נענויט א־־ף פאס־ױנגק פון דעד ײדישער געש־כטע, א־ער א־יף ײױשע היםטארישע העלדן? האט רער ײױשער קינםטלער נ־שט געהאט ק״ן א־נטערעס פאר דער ײדשער געשיכטע? האבן צו ז״ן האױן נישט נערעדט ױ גת־םע ײױשע היםטאר־שע נעשטאלט;? ױ תשובה א־ז: דער םריערױקע־ ײױשער קינסטלער איז גע- ק־מק צו דער ײױשער שפראך מ־ט דעט װילן נלו־ז אםצושפ־ג• לעז טרײ דאם ארומיקע לעבן, אױפדעקן ױ טונקעלע זײמן ו״נע, או־פוױזן םאר אלעמק ױנע חסרונות און דערבײ אונטערשטד־כ;, אז אװי דארף נ־שט זײן. ױ ליטעראטור האט באדארםט אוםקלעק ד־עב ײדשן פשוטן המון, אז זק לענן איז נ־שט־ק און פאדװאו־- לאזט, און אז ער דארף עס ענדעק צום בעסעק, צוס;דטן. ד־עי־צו האט דער ײױשעד ק־נסטלער נעזען סאר ױך זק ״ושאתאנ־שץ״ זע ״ליסערןוריסע נלעםער- נומ. 22: י. *■*סןס■ ״דער היססןןרי■ סער ר*ם*ן״, — רעסערום, נעהאלסן *ין װארסעװער ״דיסן •ע״ן-קלוב. רעי.