Literarishe bleter · 1931-05-19 · 25 (19.5.1931) · p. Seite 476

־ײט 476 ליטערארישע בלעםער נוס• 25 (372) װאכן האבטו גלנל״יענט די ״ליט. בלעטעד״ און דודך זײ געהאט א קאנטאקט מיט דער , ״דישעד און נישט־ײדישער ליטערארישער און קינםט-; לערישער װעלט. װילםטו די ״ליט. בלעטער״ זאלן אויך אויף . װײטער װי געהעריק דערפילן זיערע םליכטן, דארפסטו זעען צו פארגרעםערן דעם קרײז פון די לײענער. דו אלײן דארפםט זיך אבאנירן און זע׳ אז אויך דײנע פרײנד זאלן אבאנירן די ״ליט• בלעטער״. םשוטע םיפטאמען סון דעד דענקענדיקעד װגנט. תר אוםעט, דאם זונן אציל אין לעבן, דאם נישט כןענק דעתרײכן די װי א דערל־זונג דערװארטע ליבע - םיאיז עםעם אװעק, צי די מלחמה ד,אט א־ם דורכנעאקערט אדער נייטט? א־ן זײן לײרנשאםטלעגן באשדלד־דךנגם׳ אקט איז רעמארק אײנזײטיק. דער םימםאטײנועד לודװיג ברעיעד װאלט זיך געקענס אנשטעקן סיט סיםיליס אםילו אין םרידנס׳צי־ט. םיאיז נישט נײטיק געװעזן די סלחמד״ אז דאם וױיב םון אדאלף בעםקע זאל אים פאדראטן, און דער םאקט, װאם די שלעבטע שבנ־ם האבן םאר״ ב־טעדט דאם לעבע םון דעם ארעסען פאר־פאלק, איז א נאשירלעכער רעזולטאט נ״נוט פון דער םלחמה-קאםאםטראםע, גאר *ן דעם טויטן, אויפט—פלונגםלאזן לעבן. סען דארף ז״ן ערלעך: דװקא די םלחמה האט געמאכט גרו־םע אױםברוכן אין דער קאנװענציאנעײער באצןזנג צו ד• ליב״-און פאמ־ל־ען״פראבלעמען. מען דארף ני־גזט פאר״ טונקעלן דאם ב־לד םון ד־ אסתע מפלות, מידאדף נישט א״נשרוםפן ד• פראפאגאנדע, װאם אזא בוך םוז םאכן, םיט אומעמ״בילדעד ,לאם זײנען פארבונדן מיט יעדער א־ט לעבן. םיאיז נײטיק אין אגע״ װ־םער מאכי צו דערהאלמן די א״נהײטלעכקײט פון דער אקציע, װײל דאס נאכמלחמהדיקע לעבן פאדםאגט צו םול פראבלעמען, אז םיזאל זײ קענעז אויםשעפן אדעד אס־לו בלויז באר־רן אין א״ן ב־ך. ענלעך שטעלט זיך פאד די פראגע מיט רעמא־קם באצץונג צו דעד ,־עװאלוציע. דאם דאזיקע םראבלעם איז באהאנדלט בײ אים שוין אביסל צו אימםרעם־אניסטיש. די העדלעך״אויםגעשדיבענע סצענע פון דעם געשיםעדײ אויף דער גאם ענדיקט ז־ך םימ זײנם א פארצװײפלונגד׳יעשרײ. װאס א־ז איבעריקנס םארשטענדלעך בײ א זעלנעד. סון דער מלחמד,, װאם א־ז נעװא־ן די חורכה םונם גאנצן בױ איצכדקן לעבן, האט דער דאז־קער דוד ארויסנעטראגן א־־ן םעםיש סאלידאו״טעמ םון די?ךיגם״חבר־ם. און אט איצ״ טער, די נישמ״צעשיידבארע, ביז נישט לאנג געװעזענע חברים, װאם זײנען םארבונדן געװעזן םיט זיך נאך שטארקעד װי געליבסע, שיםן צו זיך אויף די גאםן םון שטאם און װעדן געהרגעט שו־ן נאבן שליסן שלום. ״דאם איז דעד םוף, דער םוףר - שרײט אוים רעמארק, אבער דער פארצװײםלונגס-געשד״ איז נישט גענוגנד םאד אבוך, װאם װיל אונטערםומידן ת גורלות םון אתר. אנרוםן דערםאר ,־עמארקן רעאקעיאנעד אדער גאד מיליטאריםט <װי םיטוען דאם אטײל> איז אן אומזין, נאר אויב םען בארירט זײ, זײנק דאס צו װיכמיקע געשעענישן אז מיזאל אויף זײ קענען רעאגיק בלױז םיט נעדװן אדער אפילו מ־טן האר•;. אפשר האט רעמארק געװאלט װײזן בלויז װ־ אזוי ת מלחמה לאזט את־ם סון א־רע געגל מענטשן מער דעזיאריענט־רטע װי שטענדיק, אז זי צעשטערט ד מעגלענקז־טן ם־ן זײער פס־כ־שער אנטוױקלונג און מאבט אוםמעגלעך ת נאר״ אדיר תרך אבאפעל, הערט״או־ף צ■ זײן אמארד. םיא־ז א־1•־.;, ד ער־נערוגגען ט־ן ד דאז־קע געװעזענע ועלנער ז״נען פארגאםן מ־ט בלוט א־ן גרויל, און טרא־ן אלעמען - מ־ט געװ־םנםביםן. יעדער האט :־־; געהדגעטן אדער זײן פארװאונדעטן, .דע־בער רי־םט ארו־ם םון אים אין ד־ נעבט ־ט״געװן״געשרײ־ע;. אײנעם אדעד עטלעבע, אדער :אר גאנצע םצענעס, װעלבע װעלז א־ם לאזן דעבן מבלימר־ג־ט ת אמאד, נא״ײ ם־ט נשמה-פלאצענ־ש, װעגן װעלבן בלד־ז ער אל־־ן וױ־םט. םיװאלמ געװעזן םאלש צ־ דענקען, אז ד מענטשן. פון װ־על״ כע פ־ד ז״נק אמתע מענטשן, ד-אבן מער א־־םגעחאלטענע נערװן און געװיםן םון ראםקאלנ־קאװן, אדער אן אנדערן קלאםישן מער- דער, און אז ד דז־קע לישעראטוד, װאם א־ז אנטימטאנען א־ום מארד, זאל נ־שמ חאבן קײן באת־ט־נ: פאר ד מ־ל־טער״ל־־ט בלז־ז דערפאר, װאם די מלובה םאדג־םיקט ד מארר;, װאם זײנען אפגעטאן געװאק אויף דער מלחםד,. ת װאם שטעלן ז־ך נ־שמ פא־. ר• װעלט אן םלחמד״ קענען באקװעב צונישם פאבן, ביז צום אפרופן, ד פר־נציפן פ־ן מארא־ און ציװיליזאציע, װאט זײנען א״נגעפלאנצט;ערארן דעם מענםש פון דעד ק־נדה״ט אן. אן שװם שװער־קײטן מאבן זײ אפארדינםט פון דעם, װאס אפ־לו ת םארפל־בטנדע מא־אל באפראבט פאר אפאר״ ברעכ;. אבער םיר גיבן דאך זיך אפ אדן״וחשבון, אז דאם א־ז נישט אזוי פשוט. ג־שט ־עדער האט דאך אזא ג־נםט־ק נעװ־ם;, אז ער זאל עם ז־ך קענען אפװאיטן מ־ט א שװעמל פ.ין א ש־אבלא;, און אויב נ־ש־ט קײז געתםן, א־ז באטט נערװן. די װאונדן פון טו־זנ- טער פם־ב־שע קלעפ, װעלבע ז״נק פארבל־בן א־ן דעם אונטער״ ז ) ױ ו .ו ו <רד, —ן <1 דעלן א פרן זעדגעד, : באװאוטטז״ן װעט אין א־ם או־סה״לן דעם ־ ד ה א־ער אדא<ד. די מלחד מענטש־ װ־ פפי"**םע אץ אים א א־בערלאזן ■דעד ד .לעט מערדעװ, א; גאגצן לעגן• װאונר אויפ ■ון יעדן מלחמה״באט״ליקטן ע : טדא;עױ די פדידאטע : אחו־ן ־ארנדא:״ לפלאזיקײט און : 1 ׳* :•ל םר אײך ־אפ פ״נ־קט;״ פדן דער א־ז אזוי אנדערש־ :זאם א־ן דער געזע״ש־אפט, דזשעטק־־ט מעלות- א־ז דארט געװעזן דאם װאם ׳** יײ*ע^*טאי*ט מיד־טע־־שת באקומען דאם א״נפאלפ־לע פאדד[; א פארבדעבן א־ן װעדט דא װאם האט אויפן פ־אנט את־ם״ קייעלן׳ * .*׳-1 . <ו -״■*< ש־פ״ז פין װערט דא טר־װ־אלע גנבה. נג, שטיםד געדופן פ־״ד. דעדהו־בעגע דאם צעהאקן דעם מוח םון אקעגגער, װאם א־ז דארט געװעזן דעד לײכטסטער אופז ס־ן דע,־ל״דקן אקאנפליקם, װערט דא גע־יבט- לעך באש־ט־אפט. ת פעטע װערטלעך, װעלבע :־נען געװעזן בלו־ז א װיץ און ד־ א״נצ־קע פארז־םונג פונם לעב;, תםקװאל־פיציק דא ד געזעלשאפט און ש־רעקן אפ פת־ע;. ת א״נציקע דעטונג פאר משװגער, - דערדדקן דאם פם־ב־שע לעבן, אפזאגן ז־ך פון דענקק- ,װערט פשוט אן אוממאראלע דערש־״נ־נג. פון ארבעט זײנען זײ לגמד־ אפג־עװײנט געװאר;, ת נאענטםטע מענטש־ן ז״נען ז״ גע״ װא־ן פדעמד. דאם א־ז דער געמ״נזאמער גורל פ־ן ד, װאס האבן ז־ך אומגעקערט םון פ־אנט. אבער רעמארק באג״ט א״ן פעלער. די גאנצע צ״ט אפע״ דרט ער מיט א גענוג־פ־־מ־טיװן מענטשן״מאשעדאל און זיך גופא טדאקט־־רט ער או־ך או־ף דעם זעלבן פם־ב־שן פלאן, װאם וײנע קאלעגן, גל״ך װ־ ער װאלט נ־ש־ט פארשטאנען. אז עד איז דאך אן אױסערלעכער יח־ד. און אז דאם װאם ער פ־לט, מוזן גארנ־שט פ־לן יענע. ז״ן א״גענער א־מנל־ק א־ז דער גרו־ל, ם־ט װעלבן ־*־,־ ק־קט אױף ־עפ גדו־ע;, טאג״שעגלעכן לעבן פזן דער געבורטם״ש־טאט - דער גרויל פון אקינםטלעד, װעלבעד קען ז־ך נ־שט אר־ינפאםן א־נם לעב;. דער דאז־קער א־מר־, ,װאם טר״בט א־ם א־בער די גאםן, ד םרעםדק״ט, ײאם ער דערפ־לט סל־צ־ם צוזאמען מיטן צופלום סון דעד װ״טאגלעכער ליבע צו דער א״גענער מוטער - דאם ז״נק