Literarishe bleter · 1931-05-01 · 24 (1.5.1931) · p. Seite 454

זײט 454 ליםערארישע בלעםלר נו::. 24 (371) דעד דייי קאן מםפים זיין צו םאדא״ניקונג םון די מ־נאר־שעה־ דךלהודן, א־עד - ניי זיך איז י־יך... דאכ איז טאקע, װאס די ,נע׳ םערע אמעריקאנעד אינטעליגעניך פא־שהײט אונטער דעד לאזונג ״קאאפעדאצ־ע פון לן,־לטו,ין". לאט־ר זיך נישט נאד;, ד• אמעריקאנער א־נטעל־גענין, ד־ דאד־קאלע, װ־ ױ קאנפערװאט־װע, אױ א־־ף קײן ד,אר נ־שמ פארא־נטערעמ־רט א־; שטאךקן און או־םהאלטן די ״ד־שע, א־קרא־נ־־וע. דײט־מי־צע, םו־לישע, בולגאר־שע א־ן אנדערע אזוינע ק־לטורן או־פן היגן באדן. ז־ איז קודם׳יל פארא־נמערעט־דט א־ן בא־טאפן אן אײגה״טלעבע אדער־קאנ־־שע קולטור, אן אײנהײמ׳ לעבע אמער־קאנ־שע נאציע - ם־ן די םאדטײדענע םעלקעדשאםטן און ק־לטורן. דװקא דערפאר, װאמ ױ אמעױקאנער נאצײאנאלע קולט־ר א־ז נאך נ־שט אײנגעפונדעװעמ יפונקט קאםו־ער װי ב. ריװק־ן ט״טשמ עם א,־ים> און רארף האבן װאם מער מאטעױאל םאר איר קולטוד׳ בנין, װאם בו־ט זיך עדשט, - דװקא דערפאר זײנען דא פאראן װײ׳ ניקער שאנסן פאר אקאאפעראצ־ע םון קולטוק, װי דארט, װאו די נאצ־אנאלע ק־לטוי א־ז שד־ן יא אפארט־קער בנ־ן. איבעריק אצונד צ־ זאגן, אז אן ״אל אמעױקא״׳זשודנאל - א טריבונע פאר אלע אמעריקאנעד קולםוק. מ־ט דער ײױשער בתובם,- װאם דאם װיל ב. ױװק־ן ״פריעד פון אלץ״ - װעט װײנק׳װאם העלפן. אזשורנאל װעט דאך נישט ענדעדן ױ בארינגונגען א־ן אומשטענדן. עד װעט דאך ז־כער נ־שט קענען או־סטאן מער װ־ די אנגלא־אמע׳ ר־קאנער פארלאגן, װאס גיבז ארויס איבעחעצונגען ם־ן אלע אלטע און נײע לשונות, א־יך פון ײדיש <כאטש דערװייל נישט א־ן א געהעריקער פראפארצ־ע>, אן אבאדעגוגג, נײערט צודיב ב־זנעם. טא װעלבער םשוגענער אמער־קאנער װעט זוכן רעפרעזענטאנ־ן פון די ״ב-־עמד״׳שפראב־קע קולטורן א־ן אזש־רנאל פון דעד היגער א־מ־׳ גראציע? װים־ל קאן בבלל אזבװדנאל געבן? און ב״ דיער ײױשער א־נטעל־געגץ, זואם ל״עגט נישט די אנגלא׳״דישע פדעםע <עדשט לעצטנס זײנעץ אונטערגעגאנגען די צװ״ אנגעזעענםטע ײד־ש־ענגלישע זש־רנאלן ״דזשולש טױב־ון״ און ״מענארא״) װעם אושורנאל נישט װעדן אנצ־ענדיקער בלו־ז דערפאר, װאס דארט באט״ליקן ז־ך, א־נ׳ א״נעם מ־ט ײדן, אויך אוקיאינעד, פאליאקן, ליטװינער און קירגױן... פון דעם געזא־טן איז, דאבט זיך מיר, קלאר, אז ד־ ״אל אמער־קא״-א־דעע, װי ב. ױװקין זעט זי <װי אתוך, ארעטוננ*, האט ג־שט ױ מיגדםטע שאגםן אויף הצלחה און אויב זי װאלט יא ,־ױ־עם א־ז רעאליזירט געװאדן, װאלט זי בלו־ז געהאלםן דעם אמערקאנישן שמעלצטאפ. געװ־ס דארפן מ־ר, מוזן מיר עפעם טאן, בױ או־פצו׳ האלטן דא אונזער קױם, צ־ר־קצוגעװינק ױ אפגעפ,־עמדטע א־נ׳ טעליגענין אונזעדע און בבלל פאתרעםערן - און פארז־כערן - דעם ײדיבק צ־רקל: נאר דער״ן װעט זיבער או־ך גישט העלםן ב. ר־װקינפ צװײ׳שפראביקער םארמדל: ײד־שע שר״בער דא זאלן מ־ט א״ן האנט שרײבן ײױש און מ־ט דער אנדערעד — עגגליש... קןדם א־ז שוין אן אקםיאם, אז שאפן עבט, אריג־נעל קאן מען נאר או־ף א-ן לשון. או־פן לשון, װאם אױף א־ם דענקט מען. טראבט מען, ,װאם רינט אין בלוט. אויב סיגעפ־נט ז־ך דא א־ן דארט אײנער, װאם א־ז א גלײכער בױה או־ף מעד װי א״ן שפראך, איז ער אױצא מן הבלל, אפענאמען. צװ־שן די ײרישע שריפטשטעלערם אין אמעױקע זײנען פאיאן גענוג אזוינע, װאם באהערשן ענגליש א־יסגעצ״כנט. דאך, אז זײ װ־לן זען זײערם אואך א־ן ענגליש, מוזן זײ אנקוטען צו אן איבערזעצער. מיהאט אמאל געפ־עגט דעם גרויס;, נישט׳לאננ׳צור־ק פארשטארבענעם ענגלישן שױפטשטעלער ד. ד״ לאירענם, װ־ אים געפעלט חשאזעף קאנראד, האט ער קורץ געענטפערט: ״א־ך פארשט״ נישט קײן פויליש״. און קאנראד דער פאל־אק האט דאך געשריבן אױפשליםלעך ענגליש. א פשיטא שוי;. װען א״געד צעד״םןן ז־ך א-יף צװ״ שפראכן א־ן אײן צײט. נאר לאמיר אננעמען, אז ױ ײדישע שױינערם אין אטער־קע װעלן האבן דא געשאפן אליטעראם־ר און פרעםע, װאם איז או־ב׳י צד״טן פלאן נאך דער ענגל־שער. ק־ן שום אנדעד מ־נאר־טעט - אן או־ם־ נאם - קאן דא נ־שט אנװ״זן אפ־לו או־ף א״ן װ־כט־קן שר־פטשטעלער או־ף א־ר נאצ־אנאלעד שפרא־ ביז מ־ט א־אר פופצן צוױק האבן די ױ־טשץ דא געהאט אר״בע פדעםע, ױ צװ״טע נאך דער ענגל־• שער, אבער מחמת ארײ טעמ־ם און דער עיקר דערפאר, דאם ז״ דאבן עופ־ל ז־ך פאר״אזט או־ף ד״טשלאנד, װ־ ד־ אנרערע פעל־ קערשאפטן אויף ז־עדע ה״מלענדער, א־ז־ז״ער צ״טונגסװעזן אראפ געז־נקען צ־ט דר־טן פלא־ן. קאן מען דאך אפשר זאג;: נ־, א־־ב אזו־, א״ב ױ ניט׳״ױשע ם־נאר־טעטן זעעץ םיף׳בל־םוף א״ן, אז דאם בם־רריקע קוקן אויף ר־ ה״רלענדער גראבט רערװ״ל א־נטער ז״ער ק־־ם או־פן אמעױ־ קאנער בא־ן, דאדפן ז״ דאך ז־בן םפעצ־עלע מ־טלען פאר זײער ־או־פהאלט דא. ־א, אבער ױ צרה א־ז, לאם פעלקער ־*עבן נ־שט ב״ױז על־פ־ לאג־ק נאר א־־ך - און טאקע דערהו־פט - מ־ט נא׳ צ־אנאלן םענט־רענט. חו־ן דעם ז״נען פא־אן גאך צװ״ װ־בט־קע פאקטארן, װאם ז״נען אגדו־םעד שטע־ או־פן װעג צ־ אבונד פון אמער־קאנער פעלקער: קודם נאצ״אנאלעד םנאביזם און אלט׳א״נ״ געװארצלטע קעננז״ט־קע פא־א־רט״לן, װאם קענען :־שט אפ־.ע ד־שט ,־ױער;. ש״ער צ־ פארא״נ־קן א ד״טש מ־ט א פאל־אק מ־ט א ל־טװ־ן, בעה דעד ע־שטע־ קוד,ט פון או־בן א־אפ או־ף ױ ל־עצטע, און אײע האבן זײ טענות א־ן קדיװדעם א־נ־ע צ■ ר־ אנ-עױע. אזו־ א־ז עם מ־ט אנד־ער־ע פ־עלקערשאפטן. דאם א־ז א״נם. א־ן ד־־ט־ע,־: א־טל־עב־ע מינאױטעט, װאם האט אלאנד או־ף ״ענ־ער ז״ט ־ם, א־ז נ־שט שטארק ג־ערן דא צ■ שפ־־ן אפענ־ע נאצ־אנאל׳םעפ־עראט־םטי־ שע פאליט־ק מ־עג עם זײן בלו־ז א־־פן קולט־־־געב־ט א־ן אפ־ל־ אונט־ער דער פאן פון פארא״נ־ק־נג מ־ט אנד־ער־ע, צו־־ב מ־רא, אז ז־״עד בונד זאל נ־שט אױםגעט״טשט װעדן װ־ א בונט, װאם דאם קאן, אפשר, שאין ד־ א י נ ט ע ר ע ם ן פ ו ן ז ״ ע ר פ ־א ט ־ע ר ל א נ ר. פאר װ־עלכן מידארף ־םדר מ־בות ב״ ד־ער מ־עבט־קער אמעױק־ע. מיפארבו־נט, הײםט ־עם, אלץ ױ א״גענ־ע א־מ־גראציע ׳ אינטערעםן פאר ױ א־נטעױעםן פון ה״םלאנד, שוין נישט צו רײרן דערפ•;, װאם אםך פון ד־ .,סדעמד״־שפראביקע פעלקערשאפטן י״נ־ען ר־ באלעבאט־ם, ד־ ה־ערש־עױשע מאיאױטעטן א־ן זײ־עדע הײמל־ענױער, װאו מיא־ז גא־נ־שט א־ב־ער־ק פױינדל־עך צו ױ מינאױטעטן. דא קאן אפ־לו ג־שט ״בא־ױקן״ ױ הםבמר, פון ד־ער ״ביעםע־דער אמעױקאנ־ער א־נטעל־גענץ״, װאם ב. ױװק־ן פױ־ט ו־ך אזוי ױערם־ט. בן צר - צ־ם אמעד־קאנ־ער לײב. װער איז ״ױ ב־עםעױע אמעריקאנער אינט־על־ג־ענץ״, װאם האט ג־עג־עבן א־ר הסבמד, אזיף ״אל׳אמעױקא״? װ־ױע־ אמאל א־ן אבער׳ אמאל - פראפ. דדשאן ר־*י. יומ, פראפ. ױוי א־ז ױער אנגעזעענ־ םטער אמעריקאנ־ער פילאםאף, אליבעראײ, אראריקאל אץ, װ־ מיזא.ט, .שװין א ב־םל עובר־בטל - א־ן ז״ן הויכן עלט־ער. ױױ א־ז דער אמ־ע־ ױקאנער הםכמה׳געבער. ער ג־ט הםבמות רעכטם און לינקס - אפ־לו או־ף טאנױעטע פ־לאםאפ־שע װערק פון פםײדא־פ־לאםאפ;. און פ־־ לאםאפיע א־ז דאך ז״ן געב־טז אבער ם״־װ־: איז ד־וי די גאנצע ״בע׳ םערע אסעױקאנע־ אינט־על־געגץ״? װא־ ז״נ־ען ד״ ל. מיענקען, א״פ■ טאן סינקלער, ט־עאדאר ד־־יזע״, ם־נקלער לו־ם, דאבערט פראםט, אסװאלד געױסאן וױלארד, עדגאר לי מאסט־ער און הונד־עדטער אנ־ דערע, בלױז צו ,־ײדן פון ױ ל־בע־אלן און ,־א־יקא־ן? מענק־ען, ד־ער אנ־ערק־ענטעו־ אמער־קאנ־ער ־1יטעראטור׳קױטיקער און װא־ט׳זאגער פ־ן דער אינטעליגענ־ן, ט־ענהט גאר. אז כאטש ער א־ז מ־ט ײרן א־־בא״ ואדרבא, קאן ער זײ דאך בש״ם׳איםן נישט מוחל ז״ן ז״ער פאר־עקשנט־ע באזזנדערקײט - אין מנהג־ם, זיטן, שפראך. אפשר װעלן די אנדערע. חו־ן מענקענען, יא ג־עבן הםבמות או־ף ״אל־אמער־קא״, אב־ער ז״ט דכער, אז זײ װעלן א־ן זינען האנן דאס זעלביקע, װאס מענק־ען.