Literarishe bleter · 1931-05-05 · 23 (5.5.1931) · p. Seite 436

לימערארײשע בלעםער נו־ם. 23 (370) זײט 436 מאבט געװארן א םרוװ אױבעחױשםר״זן דעם תהוש צודשן קונסמ און ,דסנשאפט, אבעד דאס האט נאר געקענט ז״ן, וד מאלםאן האט דאם געטאן, צד נעמען די לעצטע פא־ א מאדעל סדן יעד עדשטער, א־צסער האט ז־ך דעד ענ־ן א ה־פש ב־סי געביטן. או־ך א־ן ודפנשאפמ האט דער ע-םטרעםער שפ־גי-שטאנדס־נקט אנגעד.רבן צד פאדלירן זיין אויבן-אן. ג־ט אונז ד־ וױםנשאפט א קאם־ע ם־ן דער וזירקלעבקייט? איז א־ר ארפנאבע צד זיין א פ־נקטלעבער אל׳־ן- א־ומנעמענך־קער שפ־גל םון אן אמתער דרדםנ־־קער װעלט? דער שפ־גד האט ש־ן לאנג, נאך אין קאנטם צי־טן, דך אנגעהו־בן צו טרייבלען. ה־ינט דינק בלו־ז צעבראבענע שערביעך געבל׳־בן םון א־ס. די ,דםנשאפט האט נאך קיינמאל נ־ט איבע־נעל׳עבט אזעלבע גר־נטלעכע און אזעלבע צאל.״יכע אפעראצ־עס, װ־ א־ן ױ יעצטע יארן. די װעלט, ,־ױ ד ,װערט או־פגעסאםט א־ן. דער טע- א־־ע פון רעלאמ־װ־מעט אדן אין דער קװאנטוס-טעאו״ע, איז א־נ- נאנצן נ־־, א־נגאנצן אנדערש פ־ן דער װ־רקלעכקיינב װעלבע עס דאבן פאר אונז אפנעשפ־גלט אזעלכע גאונ־ם, װי גאליל״א און ניז- טאן. אפילז מענטשן, װאם האבן קיין שוס באגרף ניט םון םא- דערנער סידק, האבן באין-אוםן דך דמ געקענט ארױםדר־ק םון דער פם־כאלאנישער װ־רק־נג, װאס די דאזיקע פאקטן האבן ארױם- געבראכבג װארעס, אויב אלץ, ,װאס איז נעװען אזױ פיף איינגע׳ ,װארצלט, אזױ קלאר און אזױ זיכער, א־ז אזר אומברחמנותרק צעשטערט געװאדן, װ־ קען םק רן דכער, אז ד נייע, ד מא׳ דערנע - איינשטי־ן, פזק פלאנק רומערםארד־, שרעד־ננער, באר,?רננטא;, אאז״װ - תאבן שוין געזאגפ דאם לעצטע װארמ? פ־נװאנען װ־יסט .מען, אז עס װעט דך ניט באװייזן אן אנדער גאון און אומװארפן ר גאנצע סרעכפ־קע געב״דע, װאס א־ינ- שט״ן און ר אנדערע האבן אויפגעבדט? װער קק עס קאװ־רן, אז ױ נ״ע טעא־יעם ז״נען שױן אן אמתער שפינל סון דעד װירקלעכק״ט? ניט נאו־ קען מק דאס ניט סארדכעק, נאד מען קק מ־ט דכערק״ט זאגן פונקט דעם ה־פוך. עם װעט קומק א צ״ט, װען דאב אלין, װאם מ־ר האלטן ה״נמ פאק אמתן אמת, װעמ דך דעמאלמ א,־ױםװייזן צד רן א״נז״ט־ק, םול מיט טעזתן, אדער א־נ- נאנצן פאלש. ר נעשיכטע םון דער װיםנשאםט איז פול מיט אזעלכע פאקמן. דאם זעפ אױם צו ז״ן אםשר דער א״נצ־קער כלל, װאס װ״ס נ־ט םון ק״ן או־םנאמען. איז צו װאס-זשע ז־ך שסילן מ־ט א״נצ־קע, לעצטע אין ענדג־לטיקע אמתן און דך א־ינר־ידן, אז עס א־ז ר זן־כדא פון תר װ־סנשאםט אונז צו;ענן דאס מעלעדל םון הימל? ודפנשאפמ א־ז א םראגרעסירנרקע. באװעגלעבע מעטאדע און װעמ ק״נמאל נ־מ װערן ק״ן םארענרקטע ס־סטעס. א־רע אמתן רנען באמלונגק צו פאדמול־רן געװ־סע מיילן אדעד שאמנם םון דער װירקלעבק״מ געמישט מ־ט א ױין-מענטשלעכן צוגאג ק״ן פ־נקטלעבער שפינל ס־ן דער .װ',־קל*כק״ט וױ א גאנצע איז .יטא, װעט נ־ט ז״ן, קק נ־ט רן. עסעס ענלעכס דערצו רךמט פאר א־ן קונסמ, כאטש אױף א פ־ל-קלא־ערן און קענט־קן אוםן. ז־בעד אױ קונסם אן א־נעװי־נ־ק, װאם א־ז א־ן א נעוױםן דנק א שס־נל םון א ה־דםן. אבער קודס- בל א־ז נ־מ פאראן ק״ן ררעקמע שייכות צװישן יעק פונקט םונס א־נװ־־ניק מ־ט יעדן פונקט פון ח־ו־סן. צװייטנס, מוזן ר פונקטן פונס אינװייניק נימ ז״ן געבונק צודשן דך ארסן זעלב־קן אוסן, װ־ ר ס־נקטן םונם דררםן. דרטנם ץמט צו דער מענטשלעכעד צעגאב, װאס ניט דעם בילר גאר אן אנדעד באראקטער. 5 מ־ד א־ז שױן אױסנעקומק אויף אן אנדער אדמ דך אס- ז־ענט־שע ־אר;, װען ער האט ז־ך צ־ס ערשטן מאל באקענט מ־ט פ־לאטאפיע א־ן א־ס א־ז קלאר געװארן, אז מ־ר האבן ם־ס דער ױעלט נ־מ צװ טאן ררעקט, אז עס קען גארניט נעמאלט ז״ן, מ־ר זאלן צו א־ר ררעקט צװק־מען, - װען א־ס איז דאס קלאד געװארן, האט ער ז־ך דע־פילט װ־ א קל״ן ק־נר, װאס א־ז פארבלאנרזשעט געװא־ן א־ן א ג,ריסעד שטאט. אל•;, װאם א־ז איס געװעץ נאענט א־ן ה״מ־ש, האט אננענומק עסעס א ס־עםדלעכן או־םזען, און ױן ג״סטיקער צ־שטאנר האט באק־מק דעס או־סררוק פון א ״װאו ב־ן א־ך עפעס א־; דע־ װעלפ?" מען קק זאגן, אז ראס ז״נען פא־ב״ג״עגרקע סענט־מענטן. ז~ האבן ט־סע ,װא־צ־לק א נב העבעק באװאיםטז״ן פון אונזערע ש־־כותן מ־ט דער א־דמיקעד װעלט. ר שודמק ארו־ס סון אונטער ז-ער באהעלטענ־ש ב~ פארש״הענע געלעננה״ט;. אבער צודשן א״ן נעלעגנה״מ אזא און א צ־װ״טער א־ז פאדט־ נ־ט שװער צװ הא־מן אזעלבע סענט־מענטן א־ן רע־ונות א־ן צ־אס. מ־ר מ־זן דאך ױ װעלט ו ם־ד קעגק געדאנק, א מיטץ ואבן שלוס מ סוף־בל-סוף רן ־צו אונז ז־ קען ,״־׳ :ן און אז א יצד װ בלױז ר ל־ב האבן שבל. - ת־ש־ב, געפ־לן, א־בערז־** :״־־; רורך ,װארעם א־ן דערגאנגען, לאנג שױן מען ינסט א־ז א־ן ױ סטהמענםן. ״ניקסטע אינ מ־ט א־נע־װ בלדז ח־ צ־ט מען קונסט באנו װאג, מאס א־ן ז״גער־.װ״זער האבן קק דעה ניט א־ן ק־נסטלע- ר־שע װערטן. ר װעלט, צ־ו װעלבעד מען קק ם־ט אינעװ״גיקסטע א־נסטרומענפן נ־פ צװקומק, א־ז נ־ט ר וױדיפ םון ק־נסט. ה״נט א־־ב אונזער רדעקטע רערפאוװנג א־ז א קרמע־ד שס־גל סון עסעס אן א״ב־קער אב־עקם־װעד וױ,־קלעבק״ט, רארף דך ר ק־נסט װ־יניק מצער ז״ן רעדפו;. װארעס לגב• .קזס א־ז דק רער שס־גל א קרומער? לגב־ א װעלמ, װאס ם־ר נעמען נ־מ או־ף? לגבי א לעבן, װאס מ־ר לעבן ניט א־בער? אבער ־ענע װעלט האט דאך מיט קנםט ק״ן ש״שת נ־ט. ר װעלט פון ק־נסט א־ז דאך גראר יענע, װאט שט״ט א־ן שטעגרקער פארב־נרנג מיט חױנױס, געפיל, שבל. א־ז אױב דאס א־ז א קרמער שפ־גל פון א קרמער װעלט, איז שו־ן אזא שפ־גל ר*ר א־נצ־קער גלײבער, אין װעלבן ט־ר נ״טיקן ז־ך. את־־ן דעש רנק פא,~אן א סך פאלן, װען ק־נסטלעד־שע שא• פ־גנען זעען א־ננאנצן נ־מ אװס צ־ האבן ק״ן ררעקטע פא־ב־נרנג מ־ט קלא־- א־־פגענומענע, דח־־סנרקע פאקטן,• פאעזיע א־ז נאך א־יץ א בל־ענרקע קנסט. מען קק דאס או־ך ל״כט פארשטיין. װארט. װאו ר א־נםטרו- מענטן ז־־נק א־נע,װ~נ־קסטע, לעבערקע. האבן ז- או־ך ז״ער א״גן מזל, א־ן םוזן אמאל ז־ך אלי־ן א־ױסלעבן און ק״ן זאך ניט קא- פ־רן. אבער װ־סנשאפט - זאלן מ־ר אננעמע;. אז עם א־ז פא־אן אזא מ־פער נ־ט-ארבעדשסי״זנרקער תהוס צװ־שן ק־נסט און רסנ- שאפט? אזו־ האט עם אױסנעװ־זן אמאל, אמאל, א־ן ד אודאלמע צ־טן. װען ראס מעגטשלעבע רענקען האט גערפ א־נס ז־סן דרעמל ס־ן מאטעראל־זס און פ־לאסאפיע. פון מעבאניזם און ביאלאנ־ע און אבסאיוטע נו־טװענרק״מ אץ געשיבטע. אץ יענע פא,־ה־ם־ טארשע צ״טן - א.־~ס עטלעבע צענרל־ק ־אר צורק - האט אזא ל־טעראטור-קענער וױ מאלטאן פאראדסנעזאגט, אז אט-אט און מ־ר װעלן א־־ך א־ן קונסט קעגק צוק־מען מיט װאנ, מאס, רעדע- דעך און ז״געד־װ״זערס, װאס װעלן מ־ט מעבאנישער סינקטלעב- ק~ט. וד א ס״סמאגדאף, קענק ,־ענ־סטרוץ א וד־ט־* ק־נםטלערטע ערר־צ־טערנ־ש, אז־ער װי אן אםמראנאמ־שע מעטאמאט־שע פאר־ רולע קענען פאדאויסדאגן א קינםטלעױשע ל־ק־־חמד״ צוס טאנ, צו דער ש־עד״ צד דעד תע. א־ן יענע צ״טן, װען רעד באדאקטעד פון דער ,רסנשאפט א־ז שו־ן נעװק אינגאנצן קלאר, װען ד וױסנשאפט א־ז נעװעץ דער א״־לסטער מוסמער פון ענרג־לפ־קן אמר״ א־ז טאקע ־א גע-