Literarishe bleter · 1931-05-29 · 22 (29.5.1931) · p. Seite 414

ליטעראר״שע בלעםער נום. 21 (369) ז״־ט 414 ז זעצ פאר ליך :״טצ גאר די פאדגאנגענדדט, נאר אױך די יענ:- װארט, די צוקונפט, איר זעה און פױ׳ט די יוחות, לאם דאלטן ביזן היינטיקן טאג געװיטע •טינטן פון דער רענטיטהייט א־ן קרובדי• יטאפט געפינט איר ראס אין סיענקעװיטיטעס מרילאגיע, װאס בא- האנדלם דאס זיבעצנטע יארהונדעדט? ני־ן - בא־טולדיקט דער ק־יטיקער בזיטאזאװטקי סיענקעװיטיטן - װען אויף פוילן רוקן זיך אן שװערע ציימן, װער דארף װענז ־עם טראבטן, װען עם זיינען םא- דאן םו־ל״טע ױמערס, בדאנפן מרינקמ טק עםערװייז, און ״פאנ- נעם״ האט פוילן די יטענםםעז און אויב צדות, איז דא אהייליקע מאטע אין טיטענסטאבאװ - לאז זי זיך זארנן * מיר נלויבן נישט, א• פאױצ״ע פו ״יארט ניט געזארנט װאפ דא פעלט אדאך, ראב זייגען סיר אויםגגעװען. דאם -ש-< מענט־טלעבע װאדט ט־ילט ניט ױ װעלט או־ף יטיין און מיאום, זובט ג״צט פאר ז־ך דךן פאלאצן. און אז די צייט א־ז רודך װ־ א־טמורעפ, צע־טטערט א־ין געבי־דע נאך דער צװי־מער, נע- לאזט בלו־ז איצט־ק־1 װאנ- א״ קל־ךאז״^ -א- -א״ ז.ך יטוין באלד או־םנעקױ־טלט - א־ז אונזער װארט, דאם מענט־צלעבע װארט, ג־־צט צע־צטערט געװארן. א־־ב מ־ר רארפן, קלאפן מ־ר פלעקער א־ן װאםער אױ־ן, בויען ה־־זער א־ן דער נם האלט אן. ױ א־־נגעזונקע- נע נעב־ידעם - ױ לעגענ־עב אונזערע - װארטן או־פן ק־נםמלער, ■ןלױ■ װאם זא־1 ז־י טת־ה-מת־ם זיין. און רער קינסטלער װעט נ־־טט דארפן זובן, — װאו א ט־אט — ײױ־טע טראד־צ־ע, װאו א בל־ק — י־דײטע קולטור. אן איטאריעני־צער היסטאױקער פ־ן זעבצנטן ־א־ה־נדערט בא- אדרש רי צבת-־צלא־ ־צל־יבן ז־ך -ו פון דער געמא אין אז פוילן װעט אונטעתײן אזוי טראכטן ױ ..העלדן״ א־ן סענקעװ־ט־טעם טױלאנ־ע. עם לוינט זיך זײ נײטט צו גלויבן, אז פ־ילן װעט אונטערגײן און פטור. ניט גענוג װאס םענקעװיט־צ האט ליב םוילן ביז מ׳צוגעת. מען דארף נישט םארנעסן, אז א־ן זיבעצנטן ־ארהונדערט א־ז ־טו־ן זער, גנבענק ז־ך, גײען קוקן ז״ער מ־טד״ או־ף דער ־יזיקער םוילנב גורל געװען בא־צט־מט, ױ קאמאסטראפע א־ז ׳טוין נעהאנגען איבער פו־לן און םענקעװ־ט־ט נעממ זיך צומאל ני־טמ די מי עס אנצ־וד״טן, באמערקט מ־ט ק״ן א״ן װארט ג־־צט, װי ה־נמעױטטע- ליק פו־לן א־ז צ־ ױ קולטורעלע אויפגאבן, װאס ױ נרויסע א־בער- קערענ״טן פון ז־בעצנטן יארהונדערמ האבן ס־מ זיך געבראבט ז לו־ט סענקעװימ־טן א־ז םו־־׳ן אנן-עז־ן. *עדער םױ־ן א־ז בא־טט־ממ פון גאט אל״ן צו רעג־ק, ־צו טרעטן א־בערן םו־ערם רוקן. װאס פאר אװערט האט אזא ליבע? או־ב דאס ק־נםמלעױ־צע נעדיסן זאגט אונטער, אז מייי ל־בע א־ז גאדני־צם װערט - דארף פ־גור, װאס אנדדטעלא האט או־סגעהאקט פ־ן נלו־בט ז־ך װי נאענט װערט אונז דער רו־מײטער :לעבע הונרערט ־אר צוױק. עס -־'*״ *ו רער אז ־א־ז דע־ פארגאגיענה״ט, ־צעפן דארט בותות, נע ־ײ־־יײ מא־ נ־ע ־1וד־ת, װאם װא־פן ליבט אייף אונזער צו- ו ־״ י־ ר ־־־ײ־ גארגאנגענהײט, א־ז עם מ־ד לעבן מ־ט *••••• •.•■•י• -<ן <•!*•••••• האבז קונפט. א־ז ־א־־ב מ מען ז־ך אפזאגן פון איר. עס נעמט דאד ־ארן םון ארבעט און פי־ן, פ־ל מאל םער ־ארן װיפ־ל א מענט־צ לעבט, ב־ז מען ה״בט צ־ זיך או־ף עט־ש. אוז דאם קרינמ מק נ־־צט ב־רו־צה. דאם מוז םען יורך נז־רות ־צ־טענױק פא־ א־ר א־נעדלעבער הער־א־־צק״ט, פאר ױ א-עארן ״אס מ־ר געפ־נק דארט, זעלטן פאר ױ ־או־םערלעבע ב־לרער - ־אם שװאבםטע א־; ־עדער ה־םטאױ־טער דערצ־־לונג. װ־אם א־ז .•*^•*♦** *ן יגן ב־יו: םוז אנדדנן פרן אלף״־בית. דודך ״טװעדער ארכעט,; דערגױיבן. יעדער א**נער -י< פארגאנגענדײכ? און דערמימ, *•••••■ל ײיז•** ל* ד**!*^א א ט**ל^ ׳<•! לעי אויב דער קינסטלער ג־ט דורך ױ אלע גילגול־פ - א־ז אנ־צ־טאט םענקעװ־טיטעס טױלאגיע, ־טאפמ עד טאלםםאיט ״מלחםה און יצ־לום״. א־טס ״קידדט היטם״ באהאנדלט ױ זעלביקע תקופה, װאם םענ- קעװיט־צ־עס טױלאגיע. א־ך ימ״ן דאם זיבעצנטע יארהונדערט. אז מען םארטיפמ זיך אין דער תקופה פ־ן זיבעצנטן יארהונ- ױ פארגאנגענ פון א־נז, װע־ט נג־גגװארט. ״אב =־ז א־ן אנ־ו-יאדק <^ < <• 1 צ״טוננ ־אמאן. מענט־צ־ן, בר״טלעך ארױם- .,,אטם ״א־װאנהאע״ געדענקט מען פ־ן ■?־ז י ו *•• ו—•*••••^ן.••• מ־ט א־א־ צװ״ צ־ױק ו אנגענאננען א דעבאטע א־בער ראם האבן אקנאפע ו ״ י ״׳*< ־־־ק ־אמאן קען מעז רו־רז, ער א־ז אבער פון אני־עױקער מדריה. א־ך האלט פ־נקט פארקערמ - א־נזער באצליננ צ־ דער פאר- נאנגענה־ט א־• א־ן אנעװ־םער מאם ־צװ־י דערמ־ט בא־אקטער־ם- פון ױ נעמאס. <דאס איז אויך ױ צ־ט, װען א־ן א־ראפע האבן זיך ,-•^ *.***• *ץ*— ״• *•*^ **^—•• __ *ך•*^ *• דערמ, הערט מק נאך א־צט דא קלאפן א־ן ױ נעטא׳ט־רן. פ־ן איץ ז״ט שט״עז ױ יטםינאזעס, ױ אקאםטעם, ברעבן דורך ױ װענפ י־לדײ.־ יטוין געהערט ױ האבס ױ לאקם>. םון דעד אנהע,־ער ז״ט הערט מען, װי גאנצע סהילות לאזן א־בעד האב און נוםפ :־ען באגענענען :־םטא־אפאפ־ע, מ־צ״חן. פון זיך אליין האבן ױ נעטא-מויעדן נעצימען א״נםאלן. ערצ״לט מיטיח <־ציבתי-צבי> א־ז דא. מירארף מער ני־טש ק״ן דינים. ױ טויזנט־יאריקע פענטעם לאזן נאך, װאלגעק זיך צעריםענע ארום ױ פיס. ױסף קארון האש זיך ניט נעחלומט, אז ז״ן ״שולחן ערוך״ װעט װערן דאם פאפולערסטע ־טמוב-בוך ב״ ״דן, עס װעט װערן א צװ״טע תורה-מ־טד,״. אין דער הקדמה צו דעד עױטםער אויסגאבע פארענטפערכ זיך ױםף ד,ארו, װאם עד ג־ט א־נגאנצץ אױ־ם דעם ״יטולחן ערוך״, ער :לױבט, אז ה״נט, םאױ״ן, װעלן ״דן אויסנעל״זט װערן, מען װעט זיך אומ־ער; ק״ן אױן-״טראל און ייז װאנען ױ דינים װעלן בטל ױערן, דארף קק דאך א קא־עקפ װי נאך צו לעבן• פארטיםן אין איר. ־ערע הים- ••••ו•••■■•*• .י —■•■•■ < - -־<* ••^*•••*ן• 0••*^••^••• _ צ־ או־םגע־ױקט אבםט״אקט צ• אין היםטאױ־טע בילדע; ,־עגן פאלקם־א־־פגאבן און ז־נע אתו־ױת. אה־םטאױ־טער ראדאן. א־־ב ער האט א־ן אלגעמק א װערט, ו ײ־ ־ -־ו "ו ה־םטאראטאפ־ע. א־ן :־ א 'ט פאר אוגז פ־נאגרער אתקוםד״ צ־גט אן װאם םאר אבוחות רער פארגאנגעגה־מ עם ־א־גצ־ערעס־רן אונז און ממ־לא לעבן פון דעפ אלעם איז װ״ניק דא אין ״קידו־ט היטם״. נאר װי ראם נוך איז, א־ך מ״ן, דאם װאם א־ט האט אונז געגעבן א־ן ״קידוש ה־טם־/ ־טטעלט אװעק דעם ראמאן אין דער ע ר ־ט ט ע ר ר ״_ ם ו ן ־ ו א״ , , . - , . ה־םטא־־־טער גע־צ־עעג־־צ־, װאם ױארפט ז־ך א־ן ױ או־גן. מוםטעק רערפון - סקאטם ״איראנהאע״ א־ן סיעגקעװיטשעס טױלאגיע, װאס א״ן 5"-ץ פ־ן עטלעבע צענרליק יאר ז״נען ױ צװ״ ראמאנען אויסי נעװעבט נע־א,־;, :עבליבן לעקט־ר פא- קינרער און ־וננװארנ. װ״םמ א־ר פארװ־אס? װ״ל םיםעלט ראמאנען באצױננ צוט מענט־צ־ א־ן צי זײנע אויפנאבן. בט םלאבערפ ״סאלאמבאי/ טאלסמאים ״מלחמה און צװ״ פאױט״דענע ה־םםאױ־צ־ע קאנצעפצ־עס, װאו א־ר דער ״ד־־טער ליטעראטור. פארנל־