Literarishe bleter · 1931-05-08 · 19 (8.5.1931) · p. Seite 354

לי־טערארישע בלעטער נומ. 19 (366) שטארק געחידושט זיך... אנדערע האכן געלאכמ, געמאכמ חוזק ארן געזאנט װערטל׳עך״ און אנדערע האכן יעשאקלם מיטן קאם. אויםגע- שפיגן און אזאג געטאן: אשײנע ציגז םיאיז אזוי אציג, װי איך בין ארניצין. - װאט דען איז דאסי - אגילגמ׳ז איר זעט ניט, אז םיאיז אגילגול?..." אט אזוי האט נאך דער רעאלער, דעאליסטישער שליום׳עליכש דערשפירט אין ײדישן לענן אט דאם מיםטישע און פאנטאםטישע, װאס מיט א 15-10 יאר שפעטעד האנן געגענן דער גםהר אין זײנע מעשהלעך און מארק שאנאײ אין זײנע נילדער. און עס איז ק״ן ספק נישט, אז דעם מקור טון זײ נ״ד;, פון די ױם-טובדיקע נם־ד און שאגאל, דארף מען זוכן אין דעם ״װאכעדיקן״ אין דעם ״ײד םון א גאנץ יאד״ שליוד-עליכם. און עם איז דעדינער אויך סא־שטענדלעך, װאס אט די ױם-טובדיקע, יאפליגלטע נאפארנונג פאד שלופ-עלי- כמען אין דעם מאםקװער ײדישן מלוכה־טעאטעד האט געגענן דער אידעאלע־ מאדק שאגאל <זע זײנע עד־נעדדנגען ״מיץ א־כעט א־ן סאסקװעד ״די־גק קאמעד-טעאטער״, ״די ײדישע װעלמ״, װארשיע 1928, 2>. און װאם א־ז ״ד־ פאלקם-שפ־ל״ ״דאם גרויסע געװינם־/ דאט שלום-עליכפ האט אנגעשרינן אין 1915, — אוינ נישם אפאנטאם- ט־שע מעשד, מיט ״אגתיםן געװינס״, עפעם אחלום אין דעד װא,־, װאס פאדכאפט דעם מ־טליאריקן ״שנײדעד נן שנײרעד״ שימעלע םאראקער? ״איר זאלט װיםן, װאס פאד א תלום מיד האט זיך הײנטיקע נאכט געחלוםט. װאלט איר ז־ך אויפגעהעדט צו װע־טלען... איך הײנ אויף די אויגן און טו אקוק, גלאט אז־י אין דעד װעלט ארײן, — דערזע איך א נוים א־נמיטן שטונ... און אויפן נוים װאקםן ,־ענדלעך, גאלדענע דענדלעך...״ די געש־כטע גופא מיטן גרויסן געװינם מ־ט די עװ״ דענדעדמ טויזנט דונל, װאם פאלט ארײן צו אט דעם מרױמער, צו אט דעם גרויסז קינד ש־מעלע םאראקער, איז אפשר נאר א בײ-זאך,- יא - געװינק, נישש-געװינען, ס״ װי גיך און אומגלרנלעך אנגע- װארן. - דער עיקר אי־ דא דעײ טחים, די אויסטעדלישע ■מעשד״ ד־ נישט-רעאלע אינערװאנדלונג פון דעם ארעמען שנײדעד אין אגב־ד און זײן צוריק-אינערװאנדלונג אין דעס ״עמך״-מענטש... דא אומעטום און אין פיל-פיל אנדעדע זאכן װײזט ז־ך ארויס םאר אונז אנײער שלום-עליכם, דער ״לײכטזיניקערי/ דער שפ־- לעװדיקער, דער שלום-עליכם, װאס מען האט א־ן די םריעדדיקע יאק נישט פארשטאנען, גישט אױפגענומק אזן אפטמאל צו-גישט גע- מאכט. אבער גראד אויף אט די ״ל״כטזיניקע״ טריט אויף אט ױ װײ- ניק-נאמעדקנארע שפורן דארםן מיד גק און נאכגײן שלום-עליכמען, און דאן װעט זיך סאר אונז אנטפלעקן גאר אנײער און נאנײטער שלום-עליכם. זײט 354 ־״ לאמ־ד זיך נאד דערמאנק אין שלום-עליכמס קאמעדיע ״די גאי׳דגרענעד״ יגעש־־נן איז יאד>, װי א גאנץ ײדיש שטעטל (א״גנטלעך גאד די ײדישע װעלט> װערט פאדכאפט פון עםעם א װארט װעגן רענדלעך, אוז. פון אט דעס פאלנדיקן װאדט װאקסט שנעל אוים אגאנצע לעגענדע, װאם הײנט אויף אשטעטל אױף די פ־ם און עם ה־־נט ז־ך אן אגעלויף, אגעהדער, אגעטומל. אלע װעק מיטגעד־םן מ־ט דעד ־דיעה װעגן די פעםלעך גאלד, דאם ל־גן נאגדאנן א־־פן נית-ע־לם, און מק פא־געםט נויט, זארגן, ם־ץ און פלאגן און מען גיט ז־ך אינער דער אוי*עטראכטער װעלט, - דעד װעלט פ־ן גאלדענע רענדלעך. עם גײט כאדאדאם דאם שטעטל, און עם גײט או־ך כאדאדאם שלום-על־כם גופא. ער לענט או־ף פ־ן ד־עם געלויף, פון דעם געיעג, עד א־ז דא א־נעד פון אלע. שלום- על־כם א־ז װ־ פאדשינ־דמ םון דער אלגעמ״נעד שינרדת... און מ־ט װאם פאד אאנטצ־קונג שלום-על־כם דע־צײלט עם ד־ װאונדערלעכע מעשה מיט דעם ״םאדנישופטן שנ״דעד״ (געשדינן נאך א־ן 1900>. םאד אד־רנדיקע הארצ־קײט עם פילט זיך דא נײ תמ־מותדיקן קז׳;לריײ מען, װק עד ש״לדערט דעם :: שייס״עייבי זי װאקםט פ־ל זױ פראנג': שמע״קיל:•׳ און ח צ־ג, - שבערן׳־אל־ נעשטאלט: װאונדעדנאדעד אױם נײ שלום-על־נמען א־ן א] פאמעלעך זיך, אז די - פ־עלט : ־ - דערצײלט שלום-על־נם - ״שמעון-אד נישט קײן צ״ג, אחם, א־ז ,דאם עד פידט זיך מיט א־ד דאז־קע צ־ג ־ אים ארו־פ א שטעלט ע,־ ־ל, אדער א לץ, װאם אט נאלד נאר אגילגו פליגל און ױ פאטש מ־ט צק אדשן, אדעד עד טוט א עונג א״ף טוט אגע־שד־ א־נער דעד גאנצער שטאט: ״קוקאדיקי!״... און מעשה-שטן ק־מען א־ם אכעגן דװקא אלעדלײ מ־דאד־קע נילדער פון נאקאנטע, װאם ז״נען שו־ן לאגג או־ף תר אטתער װעלט... און עד דעדמאנט זיך אן אםך שרעקלעכע מעש־וד., װאם ער האט זיך אנגעהעו־ט אויף זײן לענן: מעשױת מיט שדים, מ־ט רװצת און מ־ט לצים א־נט געשטאלט פ־ן קעלנלעך... מעש־ות מימ שרעטעלעך, װאם לויפן .װ• אויף רעדלעך, מיט װאװקעלאקעם, װאם גײק אױף די הענט, מ־ט מינים נאשעפענ־שץ, װאם קוקן אויף אײן אויג... מע- שױת מ־ט לע־נעדיקע מת־ם, װאם גײען אום אין עולם-התוהו, ״אנ- געטאן אין תכריכים..." און אז שטעון-אל־ ק־מט צו האדל די אק- ציזניטשקע און יעט זיך נײ א־ד אן ־עצד.: ״װאם טוט סען?״, הײנט אן אט די האדל דערצײלן אמעשה מ־ט א כנ״לעכ־ן באװל, װאם איר מוםע פעדל האט געװאלט או־פה״נן א־ן מארק און דאם קנײ- לעכין נאװל האט זיך געקאטשעט און געשפרונגען אזן אלץ גע- נארט און פארנאדט ױ םומע פעדל, נ־ז זי אױ נעפאלן חלשות און אפגעקרענקט איאד נםדד... און נאך מעש־ות מיט מעש־ות פלאנ- טעק זיך אתם דער פשדטער אנעד או־םטעדלישעד מעשה מ־ט דעד ציג. ״אםך מענטשן האנן זיך אפגעשטעלט, נאטדאכט ױ צ־ג גאנץ ערנםט, א־נערגעפרעגט ױ מעשה נאך אמאל אוי נאך אםאל און צררײ נישט־געדרוקטע ברירר פרן שלום-עליכם צר יעקב דעעזאן <פרן דינעטןן ־ ארכיװ בײם ײדישן װיסנשאםטלעכן אינסטיטוט) אז איר זענט סאלש, װאלט איך זײ געזאגט, אז זײ זעגק פארחקט: מײן אײגענעם נחדעד - װאס זאג איך נרודער? איך װאלט מײנס אקינד אזוי פעםט נישט געטרױט װי איך טרױ אײך. און איר האט עם אליץ אױך גאנץ גוט נעװאוסט און דאך האט איר מיך הינ- טער מײנע פלײצעם געהויסט און פארקױפט. יא, געקויםט און סארקױםט.׳ אויכ _קין האט געהאנדלט מיאופ אקעגן זײן נרודעד הנל, האט ער עס געטאן אין ױ אױגן. נלא שפתי חונף. און (איר קענן 19112] •1 ■״/״ אוי דינעזאן י ױנעזאן 3 איר טײנט, אז איר זענט שוין אינגאנצן םארמיק? פון אײן צרד. ארוים - אץ דער אגדעדעד ארײן. און גאך װאפ פאר אצרד,! און ױ נײע צדה איז שוין נישט מיטן הײנט נאר טאקע מיט ױ- נעזאנק אלײן. װער װאלט זיך עס געױיבט אויף דינעזאנען, ער זאל קעגן אםר״נד אזוי האנדלקי נלי :וזמא זאג איך אײך, אז װען בל מלכי מזרח ומעדנ זאלן קומק און מיר זאגן אויף אײך,