Literarishe bleter · 1931-05-01 · 18 (1.5.1931) · p. Seite 333

זײט 333 םערישער םאנםאזיע. דער עיקר דארף עם געזאיט װעק ודעגן ױין צ,יױיטער אויםםירונג - .גאטם גננים״ - די םיעםע - בא־ נאל, און ניט אנטיקינםטלעױש: די רעזשי אן םל׳אן, אן םרר און געשדיאבי׳אז. םארװאם דאם איז אזוי געװען - איז שװער צו זאגן: שװייד איז באקאנט אלם מענטש םיט קינםטליעױשן געשטאק, אבער אזוי איז עם ל׳יידער, געװען. םון אלע אנדעת טעאטערם זאל פאחי־כנט װעק אלס מער אדער ,װייניקער םצעג״גוער דערםאלג - קאליבס און דומשינםק־ם אויםפירונג םון דעד אםערעטע ״ראם מײדל םון אמא־׳. ־אכ איז אבער אויך נלױז אין רעלאטיװן זין. קײן עבטע קיגסטי׳עױש״סצעניש־י דערירײכונגען זײגען רעם םע זאן ניט געװען. םון װאם איז באשטאנעז דער ,־עםערטיאר דעם םעזאן? מ. שװאױן האט אױםגעםירט: ױ ב־שוםמאכערין םון קאם- טיליע, אנקל מאזעמ ױװע,־םײד דרײװ םון ל. קאבױן, רער םאן מיטן םארטםעל םון םא־קא. דאם איבעױקע האט ער געשםילט אלטע זאבן. םארק'שװײד: עלעקטױה טשער םון שלום אש, גאטם גנבים ם־ן ח. גאטעםםילד און ״אנאבט אין יעהוםעץ״ צוזאםענגעשטעלמ טון שלום-עליבמפ װערק. די אםערעטן-טעאטערם האבן געשםילט: אמײדל םון אםאל, א נאבט אין װאלד, דער ערשטער קוש, גנבהשע ליבע, אדץ-ישרא־1, איך װיל אקינד, זק ײדיש מײדל, מ־טן רבינם בוח, אונגארישער חזן, םאתעסענע קינדער, מעגז מענער אלץ? אאז״װ. אויף דעד טעאטער-עװענױ, װי מע רוםט עפ בײ אונז, איז גארניט םרײלעך, און דעד עיקר ױ םערםפעקטיװן זײנען האםענונגם לאזע בל-זמן עס װעט עםעם קארדינאלם נ־ט אונטעתעגוםען װערן צו רעאתאניזירן דאס ײדישע טעאטער אויף געזונטע קינסטלעױשע און געשעםטלעכע יםודות. מיר האנן געהאט אפאר ױם-טונים. :יט לאניג האבן ם־ר געםײערט דעם סציאױקן ױנילײ םון בינע אבראמאװיטשעס מעא- טער-טעטיקײט, און איצט זײנען מיר זיך םיטםח אויםן סציאױקן ױנילײ םון אונזער קאמםאזיטא־ ױםף רומשינםקי. ניט קײן קלײנע שמחה איז אויך נעװען אין דער ״ױשער טע- אטער-װעלטל ױ דערשײגינג םון רעם ״טעאטער־לעקםיקאן״, װעלבן ז. זילנערצװײג האט ארויםגעגעבן םיט דער הילף פון ־ער ײדישער אקטיאק-ױניאן. דער לעקםיקאן איז באםת אגרױםער אויםטו, םאר װעלכן ז. זילבע,־צװײגן קופט אישר-בוח. עם האט אויך קײן אױבת-ימים ניט געהאט דער ״ארטעף״ - טעאטער םון ױ לינקע ארבעטער. נאך צװײ אויפםירונגען האט זיך דאם טעאטער םארםאבט. עס איז קײן חיװש ניט, װאם דער סעזאן האט ז־ך געענדיקט אזוי טרויעריק, - ױ צײטן זײנען שלעכטע, רער קױז־ם א־ז שטארק, םענטשן גײק װײניק אין טעאטער בכלל, און ײדן גײק נאך װײ- ניקער, װײל זײ זײנק געטראםן םון דעם קריזים אמשטארקםם;. עס װאלט אבער געװען אטעות צו װארםן ױ גאנצע שולד אויף ױ שלעכטע צײט;, - א גתיסעד טײל םון דעם םעזאן-דורכםאל ליגט אויםן טעאטער גוםא, אויף זײן אםגעלעבמקײט, או־ף זײן זאתלאזיקײפ און טעאטראלער אוםנאהאלםנקײט. עפ איז קלאר, םונקט װי דאפ איז קלאר געװען מיט איאר און צװײ צוריק אז ײדיש טעאטער גײט ארויס פון דער ״תקוםה״ םון םױװאט-אונטערנעמינג און םוז .װערן א געזעלשאםטלעכע קולטור- אינםטיטוציע. און מעג אםילו דעד אדער יענער טעאטעד געפירט װערן םון אםריװאטן מעגטשן, דארף אזא טעאטעד אויך שטײן א־ם- ױרעקט אונטער א געזעלשאםטלעבן קאנםראל, ראם װעט זײן גע- זינטער םארן אונטערנעמער גוםא. צו רער דאזיקער איבערצײגונג זײ- ליטערארישע ברעםער נוגז• 18 (365) ־״ געקומק. ױ צײטן וײנק שװערע אױף דער פראװינץ אזוי וױ אין ױ גחיסע שטעט, לויםט דעױנער ניט דער עולם אין טעאטער ארײן גלאט אװי, נאר אויב ער גיט אוים ױ םאר גראשן. װיל ער זען עםעס נײמ אינטערעסאנטם. דאם א־ז קלאד געװען םאר יע־ן אביעקטיװ-דענקענױקן מענטשן און אויך ױ אקט־אק-ױניאן האט עס מםתמא םארשוטאנק, אנער, לײדער, האט זי זיך נישט געקאנט העלםן• בקיצור: ױ ״קײט״ טרוםעס האנן זיך אנגעהױנן אוםקערן צוריק קײן נױ-יארק• ױ לאגע איז םון טאג צו טאג געװארן שדועדער. און װי עם גײט שוין אין אזעלבע םאלן, האט זיך דעד רעםעדטואר אין ױ טעאטערם אנגעהוינן בײטן, אבער אויך דאם האט :יט געהאלםן: ױ ױרעק- מאדן האבן װאך־איץ װאך-אוים דעדלײגט געלט, ביז ז~ האבן ענד- לעך דערקלערט, אז אויב זײערע אויםגאבן װעלן ניט רעדחררט װערן, װעלן זײ שליםן ױ טעאטערפ נעהאנדלט האבן ױ ױרעקטארן םאלידאר, אלע אן או־פנאם האנן געגעבן זײער דערקלערונג אולטימאטיװ און דאם האט, נאטירלעך, געמאכט אתשם, - באלד איז םצד אלע ייניאנמ װאם זײנען בא- שעםטיקט בײם טעאטער, דערקלערט געװאדן אשטרײק. נאך א ױי זיצוננק און אונטעדהאנדלונגען מיט ױ טעאטער־־וניאנם האט זיך ױ אקטיאק-ױניאן געװענדט צו איד העכערןר אינפטאנץ, צו ױ ״געװערקשאםטן״, אן װעלכער אלע ױניאנס זײנען אנגעשלאסן, מיט אםארשלאג צו ערל־ידיקן דעם דאזיקן סיבםוך. עם האט געדויערט אםאר װאכן, און םיאיז גער,וםען_ צו אהםבם•. ױ אויפגאבן זײנען רעדוצירמ געװארן אויף אן ערך 800 דאלער אװאך אין ױ גרעסעדע מעאטערס און 600 דאלער - אין ױ קלענערע טעאטערם. עס םארשטײט ױך אז דאם האט נימ געקענט ענדערן ױ לא- גע אזוי לאנג װי די נעשעםםן זײיען בכלל געגאנגק שלעבט, אזױ לאנג װי דער עולם איז איז מעאטער ניט געקומען אין גענוגנױקער צאל. און גאר אינגיכן האט ױך אנגעהוינן אשטילער רעדוציק ױ שכיחת םון ױ שוישפילער צום צװײטן םאל. אויך דאם האט ניט געהאלםן: טעאטערם האבן זיך אנגעהוינן שליםן. דעד אדעאן-טעאטער האט ױך אינגאנצן געשלאםן. דער םאנליק-טעאטעד האט זיך אין משך םוז. םעזאן געשלאםן דױי מאל. נעשאנעל-טעאטער האט זיך געהאלטן בײפ שליםן אוז איז יעדעם מאל ״אפגעראטעװעט געװאק״. האםקינסאן-טעאטער האט זיך גע- שלאםן אינמיטן םעזאן און אםילו מארם שװארץ, װעלכער האט עקסיסטירט נעבער םון אלע טעאטערם, האט אויך געשלאםן דעם םעזאן דעס נ־י-טן מערץ, נים דערװארטנױק זיך םסח. אין םאבליק- טעאטער שפילט איצט טאמאשעװסע אױף גאטם באראט. אין רא- לאנד-טעאטער שםילט ױ םסח-װאך מארים שװארץ. און אזוי א־ז אין אלע טעאטערם. גארניט םױגלדיק. םע װארט שוין דער םםת זאל ארינער און אלע םעאטערם װעלן ױך שליןון און םע װעט זיך לאזן אױף דעד םראוױניז םױװן מזל. נימ נעסער איז אױך ױ לאגע בנוגע קינםםלעױשע דעתריי- כונגק. איך מײן סםעציעל ױ דראמאטישע טעאטערם. מאריס שװארץ האט ױך נאםיט צױ םאכן דץ ערשטע או־ם- םיתנג - ״ױ בישוםמאכעױן םון קאסטיליען״ - אזױ קינסטלעױש װי מעגלעך, נים שםארן קק געלט און קק ענערגיע, אנער דער רע- זולטאט איז געװען אנישטיקער, - ױ פיעסע אלײן איז ניט אינ- טערעסאנמ, ניט סצענ־ש גענוג. קק קינםטלערישע דעתרײכונג איז עס זיכער ניט געװען. ױ אנדערע םיעםעם זײנען אויםגעםירט גע- װאק גאנץ געװײנלעך. בלויז ״דער מאן מיטן פארטםעל״ קאן מער אדער װ״ניקער נאצײכנט װעק אלם קינםטלעױשער דעדפאלג. מארק שװ״דס אויםםירונגק האבן געטראגן במעט אצוםע- ליקן כאראקטער, אן אינטעדפרעטאציע םון םו־זשעט און אן .־עושי-