Literarishe bleter · 1931-04-24 · 17 (24.4.1931) · p. Seite 312

ליטעראי״שע בלעשער נוד. 17 (064 '2312 זײט גא;־עצ :־־ אין דײטעז און סיי אין ע;:־1,ש, האיש א־ך, אז מען;־ארף זיך דא מצרף זיין, בברט אז דאם .לא־ט ״נעקםט״ װערש אזוי אשש געהערט. אפילו אין די דעדצײלונגען לײענט מען װעגן דעד ״נעקסט דאריקער״ <שבנה> אדער ״ב׳א־ז :עװען דין ״נעקטט״ אין ..3אר• בער שאפ״ (3יים ציחלניק). אזא װארט װי ״װיםנשאסטלער״ װעט אויך ניט געםינען קיין אפקלאנג ב״ם אמעױקאנער ײױשן הולטור״שועד. עס קלינגמ דייםש און האט אן אמאטארישן זינען אדער קלאנג, עפעס װי אטומלער, אױיצלער, אפלאפלער. מילא אויב ניט קײן סאדשער און ניט קײן געלערנטער, איז ער א װיםנשאסט-מאן, ד״ה אמאן, ,װאם גיט זיך אפ מיט דער װיםנשאסט, מעג עד אפילו נימ זײן קײן אײנשטיין. װאלט נאך װיסגשאסט נעװען א װערק, װאלט נאך די פארמע אק ײױש;עױ־ען צו דערלײדן, אבעד װען מען םרעגט װאם שוט אװיםנשאפט• לער, קומט אוים ױבטיק װי ער װאלט װיסנשאםטלען. אלא• װאדעץ, ער םארשט, טא זאל מען אזױ זאגן, דהײנו אםא־שער. בשזם אוםן - אםילו בהתראת חרם - װאלט מען בײ מיד ניט גע- ם־עלט, אז איך זאל זיך באג־צן מ־טן װאדט ״װיםנשאםטלעד״, מעי. דאפ האין די םולע הםבמה םון אלעדלײ קולטור-אינםטיטוציעם א־ן פוילן. און איך מײן, אז בײ אונז אץ אמעדיקע װעט ױך דער דאויקער אויםדדוק ניט אײנביתערן. דאס זײנען ניט מער װי מוםטערן: דער פועל׳־וצא איז, אז ױ אמעדיקאנער ״ױשע שדײביער װעלן ניט לאזן ארויםצװינגען אויף זיך תקנות, װאם האבן ניט קײן אבמ םאו־ אמעריקאנעד באױנגונכען קײמנרידזש, מזס: ם*רץ 20, 1931. ז״ ליגט א , אז א־־ף סריי- •••*( 1 ״-׳ ■' ־1ו מוזן רעםאדמאשאדם דעדטער. די װעמ מען ז״ צו װײט, דעפארמעם ן ך' ־ת, טאדעד ג״ע געװ־םע אתד־: ־ א־ן אױם׳ יף ז״ן בבי־ל דאו אגנעמען. מען נ־ט אומעטים ב־ל־ם פא־ ניט אח־םװ״זן ױ נײע ייו שםעטעד זאלן סא־קיװן, אז זאל דעדנאך אז מען םגעהא־טן, אזז• אדעד נ־ט אזי אורםראקטיש האבן חױטה.;,־, פעםטשטעק בלליפ נויען װערטע א־ז א־ן בשעת מיד הארטן אאז״ױ, זא־ מען ניט פא־י״עםז, אז אין אמעדיקע געפינען זיך עם־ דעבע מי־־־אן ײדן, און אז עננל־ש מוז האבן אשטיקל װירקונג אויםן אי־עױ אפילו םון ײױשץ שױםטשטעלער. א־ך מײן דא הלילה ניט, אז מען זאל א־־יננעמען ענגלישע אױםדדוקן א־עד ׳אידיאמען, נאר געװ־םע קלאנגען און םראױציעם (לאג־שע, פםיבאלאגישע און פי״ ־א־אנישע־• װעלן דא סוזן קומען אץ באטראבט. לאמ־ר נעמען בױיז אפא־ םון אכאגצע ױי ב־־־טפילן: אץ םוילי ־ג—־בט םען ..פאױאינטעדעםידונג״ א־י אגעװיםן ענין. בײ איני א־ן אמעױקע קומט אזא װאױט אוים אומגעלומפערט. מ־ד ש־ײבן ״אינטערעם״. אדעד לאמ־ר אנבאפן ־י פראזעם ״אין ױ נא- ענטםטע טעג״, ״דעױ נאענטסטער נומעד״. מיר אין אמעױקע יער נעקסטער א־ע־ ״ל פאר טעג״ ׳; די נע־סמע; ״א־ ױעק תמיד זאגי אז־ם מעד א דױקמ ,־ענט. ״גאענט״ ערשמנם •*••• - איז נזסעד״ ױ טענד״ װאב עם :טיקער איז זת, אנעד װין עריב :לעכע פ ל א; דך :עפעען *ד קאן אגאענטע ז אױף להיא. קיק דא ־עד פעדט ־ זק םאדן ק?ז אי־ו אבעד עס :װ־סע װי אגע *> .**•*•* ~ •1 .נעקםה״ האט דאו־ט . בעד דאס ־ צז־יקװעגזצ ינקט, דייה א״ ריט־ב•' .לא־ט װערמ י דאם ך. אזזי װ• באגריף ״ױײטערדיר ל דעס אדע־מא ״ו י ו ־ י א ר ׳ ג ר ײ י א א וואס די זעקם האבן געענטפערט װי עם איז צ״ זען, האט םאליװאן פארז־בטיק או,־ מ־ט יױים פארשטענדעניש געמאכט דעם אױםװאל: ױ זײנען באמת, נאך א־נ״ שטײנען, ױ גרעסטע סון ױ אײראסעלש־ע װ־םגשאסטסלײט. א״נ- שטײן איז געװען אין אסעדיקע, בעת םאל־װאן האט תרבגעםירט ז״נע אינטערודוען, אבער סי׳װי זײנען א״נשטײנם םײנונגען מבוח ױ געשטעלטע םראגעם שױן גוט-באקאנט, איבערהויפט םונם שמועם צװישץ אים און טאגארען. ױ ענמסעדס םון ױ זעקס זײנען ק־ױן און שארף. צײ זײ קענען באםױױקן אונזער הינגעד נאך וױםן, נאך סארשטיץ און באגר־־סן ױ מ־םמעױע סינם באשאף -'דאם איז שוין אן אנדעד םראגע. ױ זעקם גחיסע גײםטער זײנען געקומען צו סארשײדענע אויםס־דן, זײנען דא און דארט םותר אײגער דעם אנדערן, אבער זײ זײנען נישט״ װי אמתע וױםגשאםטםלײט, קײן דאגמאטיקער און וױלן זײערע מײנונגען קײנעם נ־שט אנ׳ הענגען, זד א תורד״ זײ וױסן — .־ױ יעדער רענקענױקער מענמש - אז םוף-בל-םוף וױיסן מיד נאך װײניק: אז אונזער שבל קאן דעד׳ נײן ביז א געוױסעד גרענעץ, אץ װײטעד - נישט ס־ן ס־נטל. ױ הויפט-דעטענישן, װאם רעגז אדן אינטױגירן אונז, ,װעלן אײב־ק בלײבן א מיסםעױע. דאם האט נישט לאנג צוױק אםן און מיט זיץ כאראקטעריסטיש; שמײנל מזדה געװען נישט קײן קלענעדע־, װ־ אלנערט איינשטײן. ױ ענטסערם פון ױ זעקם ױנען אימגעהײער אינטערעםאנט. מיר קריגן םון ז״ א קלאוץ באגױף - אויב נישט םבוח דעם גזד םיין דער װעלמ - איז מבזח דעם םילאםאס־שן אויסםיר, װאס'ױ וױבטיקםטע סארשטי־ער םזן דער וױםנשאםט זײנען צו אים דער- דער גאקאנטער ענגל־־נו־נד ־ ש-פטשטעלעד דזש. נ. װ. ב א־• ״י־זאן חאט זיך געװעג־ט צז זעקם םון ױ נדעםטע װיםנ־טאפמ- לעבע םאדשע־ און דענקעד ס־ן דעד ה״נט־קעד צײט מ־ט םרא- געפ, װאם באױוץ ־י אייביקע םראבלעמע;: עקפישטירט ױ װעדט אי־ך אביעקטיװ, מח״ן אונזעד באװאוםטזײןי ,װערט דער באשאף װעג־דט םון א באװאוםטזיניקן שבל? איז לעבז דעד םועל-דצא פון א פלא;, אדעד איז בלייז א ציםאל? װאם איז געװעז סדיעו•: ג״םט, אדעד םאטעױע? דעט ױ וױסגשאפט בישל־׳זײן ״צוצושטעדן״ :עג־גנױקע באװי־זן פא־ א לעבן נאכן פ־זיתץ טוים? ױ זעקם װיםנשאסטםלײט, װאס חאבן געענטםע־ט אויף ױ ס־אנעפ, ז״נע;: דזשײמם דזשינס דעד באױמטעד ־ענגלי׳ שעד םיז־קער; ארטור םטענל־ עד־נגטאן, ס־אםעסאד סץ אםטדאנאם־ע אין קףמברידזשעד אוג־װעדםיטעמ; פראפ. שרעדינ׳ געד, א״נעד פון געניאלםטע מ־חות צוױשן ױ י־נגעױע םיזי׳ קעד, םױנץ בראגלי, א נאבעל׳פדעמירטער, װאם ז״נע פאר״ שזגגען אין אטאמישעד פיױק האבל אים א.זעקגעשטע־לט אין דעד עדשטער ד־ םון ױ פראנצדיזישע געלערנטע; ה. ג. װעלס, דער ״אטאטא־״-װיבנשאסטםמאן און שדיסטשטעלעד, װאס דיאט ז־ך אי׳ בערהײפט קינה-שם גע,װען מ־ט זײז ״װעלט׳געש־כטע״ איז גאר לעצטנם מיט ז״ן נײ גדױס װערק ״ױ ,יױסנשאםט םוז לעבן״ (בשיתס־ת מימ דזשוליען ם. האקםל־): און מאקס פלאנק, א נאבעל-פרעטידטע־, װאם ױן קװאנטזס-טעאױע, צוזאמען טיט אײנ- שט־־גכ טעא־יע ס־ן דעלאטיזױטעט, דעקן סאקטיש דאם גאנצע סעלד פון דעד מאדערנע םיזייק