Literarishe bleter · 1931-04-24 · 17 (24.4.1931) · p. Seite 310

זײט 310 ליטעחערישע ברעמער נומ. 17 (364) לאסיר נעמק נאך אפא־ .ר״שפדי•: גרט סז-סי) 'אר צורק האב די ארבעטער־־אודענונ; אין ד״טעולאנד און אץ עמטריך דט סארמאגב קיין טאליטײטע םארמײ און איז גערען א־גאניזירט אין דער פאר; םון בילדונגם-געזעלשאםטן און קױ׳טור-שא־א״נען אדער ױ בעל־ ג״טע אדבעמער־באװעגונג, װי םיאיז יאראוםמ, האט געמאבט םא־ן יםיד פון רער מאסן-אתאניזאציע ר מעכטיקע קאנםום-קאאפעראטיװ;. םארװאם קאן ניט געמארט זיין, אז די יידישע פאלקםמאםע זאיי זיך קודם-בל ארגאניזירן אויםן קולטורעלן געב־ט, אז קולטורעלע זעלבסמטעמיקײמ זאל זײן די אמהע באזע םאר איר װײטערדיקער אנטװיקלוגגי אבער פיא־ז דאך גארניט ענלעך עו דעד אנטװיקלונג םון ר ארומיקע םעלקער? - מיר האבן אבער אגאנץ אנדערן גאנג און טעמם םון דער :עשיב- טע. אנדערע םעלקער האבן שו־ן לאנג דורבגעמאבט דעם םארװעלט- לעכונגם-םדאצעם םון זײער קולטור-לעבן, בײ אוגז האט דער דא- זיקער םראצעפ זיך םאדהאלםן, און םיר האבן מיט אונזער קולטור- רענעםאנם םארשפעט־קט אםש־ אויף אגאנק יארהונדערט. ד־ ײרשע פאלקםמאםע האט א־ן פײעי פון מלחמה דערשם־רט דעם ־אך פון דעם דרקנרקן מ־טלעלטעד און דעדמיט דערקלערט זיך א־ר באגײםטעדונג ״ איר ד״תלהבות. מ־ט װעלבע זי האט גענומען אנ־ טי־ל אין דעד םאדערגער רלט־ד-און שול-בױיג:׳. ר דאדקע םאלקם־ מאםע לעבט אבעי א־בער צו דער זעלבער צײט געװאלרקע עקאנאמישע צעטרײסלונגק און א־בע־קערענישן; סיקומט פאד א איבערשיכטו:: םון םאדש״דענע גרופעם: אםך לוין־א־בעטעד מוזן זיך נעמען צו דעד מלאכה אדע־ר גא־ צום קלײנהאנדל, א סך בעל-מלאבות פארלירן זײערע םריערדיקע םאזיציעם א־ן נעמען זיך צו נײע באשעפטיקונגען. א־ן דעם דאזיקן װידװאר איז ניט לייבט אויפצובײק אתאניזאזרעם און נאך באזונדערם םאל־טישע פארטײען. אױך אלטע, םוז לאנג אײנ־ געװארצלטע םארטײען מוזן מאבי ר גרעםטע אנשטרענגונגען, בר אויםצוהאלטן זײער קױם, און י. במורנע־ װײם דאס גוט. דער־בער צװײפל איך, צי עו־ האט רעבט אזוי שטרענג צו פאדערן דעם םא־ ליט־שן אדדעם בײ דער ײרשעד דעמאקראטיע, צי האט ער רעבם צו איגנא־ידן צוליב דעם און גרינגשעצן איד באדײטונג אין אונזער קולטורעל־געזעלשאםטלעבן לעבן. צי איז באמת געװק אוממעגלעך צו ארגאניזירן ר אויבנדער־ מאנטע נעזעלשאםטלעכע עלעמענטן צום אקטיק קאםף םאר אונ- זערע קולטורעלע םאדעתנגען? אט ר ..פינסטערע־־ םאלקםםאםע, װאס ױ מלחמה האט ח;נירט איר עקאנאםישן באזים װאם ר גרו־פע װעלט-איבערקערענישן האבן אויף אנעװיסע צײט צעםומלט און דע- זאריענטירמ םאליטיש, האבן ארויסנעװיזן א באװאוםטזיניקע באצלונ; צו אונזעד קולטור-ארבעש. א נײער שײן האט םאר זײ א לײנט געטאן. מיט; נאנצן ברען האט זיך הונדערטער שול-טוער גענוםען בויען ר מאדעתע ײרש-װעלטלעכע שול. עס זײנען אוי*עבילדעט גע- װאק קאדרען םון ־ונגע אײראפזלש געבילדעטע לערער, טויזנטער עלטערן םון דער הארעםאשנער פאלבםמאםע האבן געטראגן א שט״ן נאך אשט״ן, אציגל נאך אציגל, בר אויםצובויק דעם הער־ לעכן בנין םון דער נײער שול. װאם פאר אאיבערדאשוננ זײנק געװק ױ רעדעם םון ױ װילנער עלטעק אויםן ערשטן שול-צוזאמענםאר אין װארשע אין 1021 ־אר, און װי שנעל מיר האבן אנגעד״ײבן צ־ גײן בארג-אראפ גלײך נאבן צװײטן שול-צוזאמענםאר אין 25סנ יאו־ז ףאו איז אהינגעקומען דער אלנעמײנער עלטעק-םארבאנד, װעלכער האט גראד בײ דער רעכטלאזער לאגע םון ״ױשן שול-װעזן באדארםט שם־לן אזא אנזעענרקע ראלע? װאו זײנק ױ עלטעדן-אױדיטאריעס װאב האבן זיך לויטן װילנער םוםטער געגױנדעט אץ ביאליםטאק אין װארשע און אין אנדערע שטעט? װאו איז אהינגעקומען ר םאםולער־ םעדאגאגישע פרעסע, װי, למשל, דער זשורנאל ״שזל און הײם״, ־אפ קק כאצ־יכנט װעק מיט; נאמען ״געזעלשאםטלעכער דאלטא־ גיזם״. בײ אים םאלט םולקום צונויף דע־ באגר־ף ״רעמאקראטיע״ מיטן באגרף ״דעמאקדאטישע פארט״״. די א פא־קאכטער פארטײ־ מאן באמער־ט ער ניט, אז אויםער אױםגעקרםטאליזירטע, או־סגע- פד־עממע און שםרענג רפעדענצ״רטע םאליםישע פא־מאצ״עם, רךננען זק א•; קענען שפ־לן אגרױםע ־אלע א־ן געזעלשאפטלעכן לעבן עלעמעגטן. .װאס דאבן ז־ך איז ־ײן פאליט־שע פארטײ-םארמאציע נ־ט א־״גגעגאם;, און האבן דעריבער אפשר גא־ קײ; חשק :יט צו שטופן זיך מ־ט די עלגבױגגם... װען מי־ קוקן ז־ך צו צי אונזער מאדערנעי ק־לטור־און שולי באדעגונג, װעלכע ט־אגט בלי-םםק א פראגרעםיװן באראקטער, זעען מ־ר װי א־ן א־ר האבן זיך א־ן משך םון ר לעצטע צװאנציק יאר א־״נגעצױגן טויזנטער און ט־־זנטער פאלקםמענטשן. שויי צו רעם מאטענט, װק מיר האבן געעפנט אונזע־ע ערשטע ײרש־װעלטלעכע שדל;. האב; מיר געפונע, א צ־געגר״טן באװאוםטזיניקן ש״כט עלםעק. ־עם ש״כט ראט צוגעגר״ט פון פריער, האט אויפגעהאדעױעט ר• —שע א־בעטע־ באדעגונג, ־י ״רשע פ־עםע, ר ליטעראטי- א-; ־ער —ש־ער טעאטער. מיט רער א־־בש־םריטונ: פון אונזעד ש־ול- ניימען איין-נ״ע ־א־ז נ״ע מתנות עיטעק, װעיכע ,ינפש־ צױ״עבונק צו אונזעי שול; מ־טן רורכפ־רן .עזעץ װעגן שול-צװאנג זײנען םטיכ־ש אויםגערורע־ט צםטע ש״כטן םון ר ״רשע פאלקפמאכן און סיא־ז געדאק פאר זײ ר שול-און קולטור-פראגע ד• ־ק״ט. עם איז קלא.־, אז ר עלטעק-באװעגונג האט רעם כא־אקטער פון א מאם;-:אװד.ונג. ר אסיםיליר• ם־מ־לידטע דעמאקראטישע אינטעליגענץ האט זיך אנ- צו פארט־אבטן איבער אונזערע קולטור־פ־אבלעמען, ׳־ם באװאוםטזיניקע עלעמענטן, ,דעלכע צ־ק זיך א־״ן -* ו ז־ך ב־כ־ ד,א: אץ לעבן דעם : געװאק ר בר״נ אװעיןגעשטעלט א לעבנםנ־יטװענד געמוזט אננעמען טע און האל־-א: :עהויבן ע־־נםט און ז־ ט־יט א־ א־ן רעד באװד״־נ;. מיר האבן ראך זוכה געװען צו ״ערזען ױ יטענ- םטע םתכט פון א־נזער ארבעט, - אױגי״ן תר, ארר, װאם האט שױן דורבגעמאכט אונזע־ע?־און א-קלאםיקע פאלקםש־ול;, גימנאזיעם, םעמ־נאו־ן, אױנגן דור, װאם םק קען אים אויך שוין צײלן אין ר טויזנטער. .דאם פאר א כוח װאלט דאם אלץ מיט זיך פארנעשטעלט, װעץ דאם װאלם אױםן געהערקן אופן געװק ארגאנ־זירט? װאו װאלטן מיר געהאלק מיט אונזער באײעגיני כײ א־צטיקן מאמענט, װק םען װאלט ר פא־ײאפענע אנדערהאלבן צענדל־ק יאר טאקע אויסגענוצט א־־ף אר״אניזיתנ;, אויף שיאפן א באמת-אױטאנאמע, באמת-זעלבסט- שטענתקע א־ן קודם-כל באמת זעלבסטשטענרקע ארגאניזאציע?;אנץ פ״;. זאגט ־. במורנער, װאו איז אבער זײער פאליטישער פאםפארם? װאו א־ז ז״ע־ פאליטישער אדיעםז םארװאם װילן זײ ז־ך נ־ט א־־״אנ־זירן אץ אפאליט־שער פארט״? •. כמורנער דאט דאך צד טאן, דוכט זיך, מ־ט דער ה־םםארי- ש״ע־ ־ױסנש־אפט, דארף ער ־אך װיסן, אז סיהאט ניט אײנמאל פאם־דט, אז אפ־לו מעבט־קע־ע און מער-אתאנ־זירטע געזעלשאפטלעבע בוחות האבן לאצע ־א־ן ניט געהאם קק פאליטישן אדדעם, דער צ־ל פון גע- אץ אנדערע אנדער פלאכקײט, :עלעגן אץ אן ז״ער ק־ום א־ז טע״ קולטורעלע עקאנאמ־שע אדער עביטן קענען זק גי=ן■ אד־נע ג לעכן געזעלשיאפט׳ .דעגן אזא כאל־ד; ט־ק״ט;. יאמ־ר ז־ך דע־מאנעז האט זיך ערשט ענגרשער פראלעטאר־אט, װעלכער נ״ד; וױ ־ער *ז -40 ־א־ פאליט־ש• א־־״אניז־דט אונטער דער פאן די *עצכע 30- דער לײבאר־פא־טײ. װאו איז מימ 40 יא־ צורק געװען זײן אתענער פאל־ט־ש־ער אדרעס? אין אז דער דאזיקער אדדעם האמ געפעלט, האט ער ק״ן געזעלשאפטלעבע ראלע ניט געשפילטי איר ,דעט מיך ניט חושת ז״;, אז א־ך בין אאנהענ־״ער פץ אמאלידן טרעד־־וניאניזם, דאס איז ־אך געװען אנ־יטװענרקע םאזע פ־ן אנטוױקלונג, פונקט אזא נו־טװענדיקע, װ• שפעטער א־ז געװארן נײט־ק ת םאל־טישע םאזע.