Literarishe bleter · 1931-04-17 · 16 (17.4.1931) · p. Seite 294

ליטערארישע בלעטער נום. 16 (363) זײט 294 אבער פא־ש ניט גענוג, װאחנם די שאם םון קולטור, װזןם אן אינטעליגענטעד מענטש קאן זיך אננעםען אין ענגדיש, שסייגט הונ׳ דערהפאך ארינעד. יידיש קאז ניט נאכהאלטן, און די אינטעליגענץ גייט אװעק אין דעד ענגלישער קולטור, און די יידישע קולטור איז אין םבנה צו בלייבן אן אינטעליגענ׳ן, װאם דאם איז אטויט- לעכע סכנה. אויב אזוי, קאז שױן קײן רייד גיט זיץ װעגן אסעכאנישן צו- זאםענלעבן פון צװײ שפראכן, װי ביי די לעטן און פלעםער. עס מוז ז״ן אן ארגאנישע צוזאמענהאלטונג. די ײדישע ק־לטור דארף א־ײגגעצװײגט און איײינגעםלאכטן װעק אין דער דאמינ־רנדיקער קול״ טוד - מיט דעם בעשטן און_,װעדטפ־לםטן, װאס זי האט צ־ געבן - םיט איר שסידקסמן, שמעקעדיקםמן, שעםערישםטן װארט. אזוי װי ־הודה הלװ־ האט זיך ארײנגעםלאכטן אין דעד ארא- ב־שער קולטוד - די דאמאלםטיקע װעלט-קולטור - מיט דעם ״בוזדי״. איך װיל זיך נ־שט מישן אין ד־ ענ־ניס פון אונזערע ברידער אין פוילן, - נאד םדנדעדװײטנס דוכט זיך מיר, אז די ײדישע ק־ל- טוד״טעטיקײט א־ן פוילן װערט געטױבן צופיל אן א זײמ £־ן דער פו־לישער קולמור. אבעד װעגן אמעױקע לאזט זיך זאי.ן פאזיש־װ - קולטורעל וײנען מ־ד גענליבן איםיגראנטן. און דאם װיל ״אל-אמעױקא״ - דעד ײױשער טײל םון ״אל- אםעױקא־ - גוט םאכן: אױינצוװאדפן דעם שעםעױשן ײדישן א־םפעט א־ן דער אמעדיקאנער קולטוד ארײן, בױ אזו־-ארום צװינגען ױ אװעקנענאנגענע ײדישע אינטעליגענץ צו שעצן און צו ליבן ױ נױ־םע שעפערישע ארבעט, װאס טוט זיך ליגבעדיקער אין ײד־יש װי א־ן אנדערע שפראכן. זאל ר׳ר מאקס װינרײך מיר מוחל ז״ן, װאס איך האב בא- נוצט זײן הכשר אויף צװײ-שםראכיקךט םאר צװעקן, װאס האנן זיך אפילו א־ם ניט נעחליםט. נױ-יןןרק/ 5וסן גזעדץ 1931 א ד ד ע ם רופן. און דער קאלאסאלער קזלטוד<עשכטלעכעד דינעזאן-אוצר איז געװען און פאו־בליב;, װי םיל אנדע.־ע געשיכטלעכע אוצרות, אין ,־יטות-היודד. עם איז ניט געװען נײ אונז ױ צענטדאײע פאדאנט־ װאלטלעכע און באגלויבלעכע אינםט־טיציע, װאם זאל האבן פאר- שטעגדעגיש אדן פאטאס פאר װיסנשאפטלעכעד, געשיכטלעכעד זאמל׳ א־בעט. איצט איז שוין דא ױ אינםטיטוצ־ע. און עפ איז םערקװערד־ק, װי גדױם עס איז בײ אלעמען דער צוטתי און גלויבן צו אט דעי אינסטיטוציע, - צו דעם ײדישן וױפנשאבטלעכן איגסטיטוט א־ן װילנע, װאס אױ קוים אלמ ועקס יא־• אפגעוען בון ױ ג־־יםע פא־דינםטן פאד תד ײדישער שאפנ- דיקעד װ־סנשאפט, װאפ דער ײװא האם פאד ױ פאד יאד םון זק עקסיםטענץ, אםגעזען פון ױ װיכטיקע ארויפנעגעבענע שױםטן, - פילאלאגישע, עקאנאטישע, היסטארישע און ניבל־אגראםישע, - אם- געזק בון די קלא־-אװעקגעשטעלטע אױשגאבן און פעחסםעקטיװי פאר װײטערדיקעד תיםגשאפטלעכעד און פארשעױשע־ ארבעט, אפ- געזען םון דער גדויסער באדײטונג, ,װאס עס האמ ױ פאראײניקונג ליגענץ װעט אגתיפן טײל און אםשר דעם גרעסטן טײל פון איד פשמה-לעבן או־םלעבן אין פו־ל־ש, אפילו װען דער ײדישעד א־נ- טעליגעגט זאל זײן אײױש״סט און אײױשער קולטוױסט, ניט קיץ קלענע,־עד םון ד״ד וױינרײכן אםילו. דאס איז אפאקט, װאס איז אומאפהענגיק פ־ן ײױשן װילן, און ײדן קאנק עס ניט ענדערן. עס איז אפאקש אוטעטום - ײק זי- גען צוגעזעצמ און ־.־וגעשכנט צו ניט-ײדישער קזלטוד - בפדט ובפרט אין אמ־עדי־ע, װאי דאם ײױשע קינד אזוי גיך וױ עפ טרעט א־ײן אין פאבליק-םקול, װע־ט אפגעטונקט פ־ן קאפ בױ ױ ם־ס אין אמעױקאנישק״ט. און װינאלד אװ־, קאן שוץ ק״ן דײד ניט זײן װענן אמעכאנישן צוזאמענהױזן םון צוױי שפ״אבן אין ״רנם מויל, װי דאם אױ דעד פאל מ־ט ױ לעטן, האלענדעד און שװײצעד, װעלכע קאנען ױצא זײן בלויז מ־ט אויםלעדנק ז־ך ,־ײדן און שדײבן ױ םרעמדע שפראכן. ב״ ײק אױ ױ פ־אגע אפך הארבער. בײ ״ק האגדלט זיך װעגן צוױקגעװינען בײ דער ״ױשעד קולטוד די אינטעליגענץ, װאס לעבט זיך או־פ אין דער פרעמדער קולטור. ד״ר װײגױיך װײם פון דעם געזעץ*: ־ענע שפדאך, װאס ג־ט ױ גרעסטע מאס קולטור, װעט מנצח זײן, װײל ק״ן קולטור קאן נימ װאקםן נ־י־ס װק וי האט נ־ט ױ אינטעל־גענץ, װעלכע א־ז אזו־ זד זאגן דעד הױפט-קונה אויף קולט־ר. ריר װײנױיך האט אנגעװיזן גאנץ דיכט־ק, אז א־ן ױ ערשטע יאק םון דעד ײױשעד אינדגראציע קײן אמעױקע א־ז ײױש געױען פא־אכט אפילו ב״ דעד םאלקסמאשע, װי־ל ײױש א־ז געװען ױ שםדאך פון אגױנהאק, אשימן-דלות, אסימן פון אומװיסנקײט, א־ן סען האט זיך געשעמט םים ײדיש. איצט איז ױ באצװנג צ־ ײדיש אסך אבעשערע, װײל מען קאן זיך שו־ן א־ויכ-ארבעטן צו א היפשעו ,,ינן״ק ,.1ףז ײךי.״ און סען קאן זיך רעכענען פא־ אגעבילדעטן מאן, רײדנױק בלו־ז ײױש. װײל אױף ײױש א־ז שױן אנגקאמלט געװאדן אהיפשע קול׳ טור, - גענוג וױםיל עם א־ז צו שפײזן אגעבילדעטן מענטשן. נחמן מייזיל / ווארשע דע ד ריכ אין ױ ״ליטעראױשע בלעטער״, גומ. 3? פון ס3טן אקטאבער 26<׳1, - דאס הײסט םיט אזעקסםהאלבן יא־ צוױק, - האב איך אב<עדתקט אן א־טיקל א״נ ״װאו א־ז דעד ר־בט־קער אודעס?״ א־ן אט דעס אחטיקל האב איך דערצ״לט װעגן דעס רײכן דינעזאן-א־- כיװ, װאם ליגמ ז־נט עטלעכע יאר אין פױװאטע הענט, בײם ה׳ נדוסיה םינקלשטײן, און איך האב געפרעגט: ״ביז װאנעט װעט אט דער א־נטערעשאגטעד א-צר אזוי זיך װאלגעק?״ --״.װען װעלן ם־ד טאן ױ טוכה דעס ל־בגמװעדױקן ג. פ־נקלשטײן א־ן ״באפדײק■׳ איס פון ױ איע בתכים, ב־יװ און מאטעױאלן?״ דאן, צ־ױק טיט א£-6 יאר. א־ז נישט געװק דער אדרעס צו װעמען מען זאל דך װענק - קום און נעםי און כיהאב א־נס א־ט־קל ז־ך געקלאגט: ״עס ליגן צעװארםן שט־קער געשכםע פאד אונז איז ױ אויגן, װאס גײען לאיבוד. און עס איז נ־שטא בײ א־נז ױ פא־אנטװארטלעכע א־נסט־ טוציע, צו װעםען טיד זאלן אין אזעלכע פאלן קאנען אפעליקי■ מען האט געזוכט דאן אבעלן ארף דעס אדכיװ. ״װאו א־ז דער ױכט־קער אה־עס?״ מען האט אננעתפן א נאמען פון אײז אינסט־טו- צ״ע און םון אצװײטער, - און קײנעד האט ויך אפילו נ־שט אנגע- ט י ק ע ד