Literarishe bleter · 1931-04-17 · 16 (17.4.1931) · p. Seite 293

זײמ 293 ליטערארישע בלעמער גומ. 16 (363) האלענדער, את־ץ האלענד־ש, ױידן ־־־ה־נז און פראנצ״ז־ש, װייל דייטזולאנד און םראנקרי־ך ליױעזץ אפ לךן האלאנד ז־ע,־ע םחותת. אין בעלגיע לעבן זיך צונייף צװיי שעלקער - ת וואלאנען, װאש ר״דן פראנעויז־־נו, און ם־עמער, װאש רײק ז״עד א־ינענע ינזפראך- פלעמיונו - אבעד ד־ק אויך םראנצויזיװו. ב״דע שפראכן ז״נען אפילו גלי־כבארע־בט־קט, אבעד םראנצויז־־ט, צ־ליב דעד ׳נוכנות מ־ט םראנקרי־ך און צ־ל־ב דעד ־נזטארק״ט םון דער םראנצײזישעד קול- טור, א־ז דא־ט די העד־נונײקע ־נוםיא־. ז״נען די םלעמען טאקע אביסעלע בתגז. א־ן דעד שװ״ץ לעבן ז־ך צונו־ף דד״ ־טםראבן - ד־יט־ט. םראנ״ צויזי־ט און א־טאליעני־ט, אץ אםערטע שםדאך או־ך. אזוי, אז צװ״״שםראכיק״ט און ד,־״-שם,־אכ־ק״ט א־ז גא־ ק״ן נאװינע ניט ב״ פעלקער. עם אױ אגאנץ נאט־דלעבעד צו־טטאנד ב״ מערע,־ע םון ז״. האט ד״ר מאהם װ״נר״ך דעדפון געדתנגע;, אז עם אױ נא־נ־־טט ק״ן םכנה םא־ ״די־ט, אז ז״ט ב״ ז״ט מ־ט איר באלעבאטעװעט אצװ״טע ־טם־אך, װעלכע א־ז .זעד תק־ף. װאו ״דן לעבן אין קאמםאקטע מאםן א־ן םיק ז״ער קולטוד״ לעבי א־ן ״דיש, װעט דער ״תשעד קולטור גאדנ־שט ־טא־ן, װען ״דן, צוליב געזעל־טאםט־^עבז און פאל־ט־־נץ םא-קעד מיט ז״עדע ־טכנ־ט, ז״נק נאך געצװאונגען צו תידן ת צװ״טע שכנ־שע שםראך. אזו־ אױ מיט ת יױץ אין װילנע א־ן א־ן םו־לן בכלל - װאו אחוץ ״תש דאדםן ז״ .־ייק נאך םו־ליש. אזו־ א־יך מיט ד־ ״דן א־ן אמעתקע, װאו עם דא־ף ז״ן גאנץ נאטידלעד םאד ז״ צ־ ר״ק ״ד־ש אין ענגליש. אזוי אױ מיט די ״ק ימעט אומעט־ט. אװי אױ צו אלע צ״טן געװק - צװ״-שםראכיק״ט אױ ב״ ״דן אהיםטאר־שעד געדע־;. װאס״זשע שדעקט מען זיך אזוי, אז ״דיש װעט םאלן אונטער ־עד קאנקה־ענץ םון א דאמינידנתקער שםראך? פאראן אבוח װאס דעדהאלט אשםדאך ב״ אםאלק - אפ־ל װק די עקאנאמישע נוצלעכק״ט פון דער שם־אך האט אויםגעהערט- דאס אױ דער כוח פון געםיל, םיז אײנגעבא־ענער ליבשאפט, םון א״נגעלעבמק״ט, װאס מאכט ת מוטערשם־אך םאד דעס נאטירלעכסטן אינםטרומענט פון הא־ץ און מוח. אזוי אדופ האב איך אדויסגעקראגן אהכשד אויף צװ״״שםדא״ כיק״ט ניט םון ק״ן אנדעק װי םץ דעס הויםט םון אינםטיטוט, װאם םארזא־גט די גאנצק״ט פון דער ״תשער קולטור א־בער דער גאנצער װעלט - און װער א־ז ב״ אונז אגדעםערעד א־יטאתטעט צו םס״ קענען ת שאלה װענן ״תש? בױ אהער האט ד־ר װיינרייך מיר גוט געדינט א־ים עדות, און איך קאן מיט זק עדות״זאין אםשלאגן דעס גרויל םון א־נזער ״קול״ טור״כקעלשאםטלער״ םאר צװײ״שם־אכיק״ט. םאדםאלן, ד״ר װ״נ״ ,־ייך האט אזױ געזאגט: עס איז אגזר מן השמים אדעד אתן םון דער געשיכטע, אז ײדן זאלן ״תשן צװיי שםראכ;. אבער םון דאנק אץ װ״טער ג״ איך זיך ש־יאגן מיט ד״ר װיינרייבן אליין. םון ת ב״שםיל;, װאם עד דאט נעבדאבט, איז קלא־, אז עס איז סאראן אן אונטע־ש״יד צװ־שן דער ״ד־שעד צװ״״שם־א״ כיק״ט און דער צװיי״שםראכיק״ט םון אנדערע םעלקער. ת לעטן תידן, אחוץ לעטיש - תס־ש און ד״טש, צ־ל־ב גע״ שעפט. ת האלענדע,־, אחוץ האלענתש, אײך דײטש. אץ ם־אנצ־י- זיש - אויך צוליב ג־עשעםט. ת םלעמער, את־ץ םלע״־ש, א־־ך ם־אנצ־יז־ש, צוליב םאליט־שער נויטװענדיק״ט. אין דער שװ״ץ הויזן צוזאמען םאליטיש דתי שםראכן. אבער מיט ״דן איז שוין אנדערש. ת ייזץ אץ םוילן דא־פן תידן אויף םויליש, ניט בלוױ צול־ב עקאנאמ־שע א־ן םאליט־שע מאטיװן. ת הערשנתקע קולטור, װאס באשטימט דעם כא־אקטער ם־ן םון דער מ־ינה. אױ םוי־ייש. און דאם מ״נט, אז די ״דישע אינטע״ עס האלט נאך דערנ״ אז ״תשע ש־ייבער זאלן דארםן שםאלטן ז״ער פען אויף צװיי שםדאכן. װאס שייך סםעציעל ת פאעטן, װעלן ז״ זיך ניט דארפן צװינגק. ז״עדע לידער װעלן איבעחעצט װעק. און אז ת ״דישע קולטור״געזעלשאפט װעט זיך גאו־ שטארק א״נשםאק, קאן מען אפילו ת אורא״ניקלעך םון ״תשע םאעטן פאו־באטן צו שדייבן לידער אויף ענגליש כאטש עם איז ז״ער מעגלעך, אז ז״ער מוםע־שפראך זאל תן ענגליש, א״נגעזויגן מ־ט יער מאמעס מילך. װאס ש״־ך ת פדאזע״שתיבע,־, אנה״בנתק םדן םובליציסטן, איז אין סי■ ־א־ אתס װעט מק ב״ ת נים דא־םן בעטן, ז״ יאלן אדויםקװעטשן פון תער מוח אן ענגלישע םראזע: ז״ערע םינגער װעלן אליין שר״בן נעלויםיקן ענגליש. דװקא םאראויסזעענתק ת סכנה םון אזא ל״כטער מעגלעכק״ס םון איבעדג־ן צ עגגליש, דארםן מיר זיך באװא־ענק מיט ״אל״אמעתקא״. תרך אזא זשורנאל אדער זשודנאלן װעט ת ״ד־שע קולטור אתענטיתצ װעדן או־ף אמעתקע, אריינגעם־רט א,ץ אתינגעגלידעדט װעק אין דער אמעתקאנעד קולטור, אלם גלייכבארעכטיקטעד מיט״ גליד. או־ך אדדעסידנתק זיך א־ן ״ד־ש, װעלן ז״ האבן גאנין אמע״ תקע םא־ ז״ער אויתענץ. אזוי אז ״אל-אמעתקא״ א־ז גאר א פארה־טונגס-מיטל קעגן צװ״״שפראכיק״ט. אבעד אנגענומען אז ניט: צוגעגעבן, אז אגעװיםע צאל ״ד־שע ש־ר״בער ,װעלן דורך אזא זשורנאל צוגעװ״נט װעק צו שרייבן מיט ־ער זעלביקער געלויפיר״ט אץ ״תש און ענגל־ש - דערלויב אק מיד צו דאוגן, א־ אםילו א־ן אט דעד עלעמענטאדער םארמולירונכ, אז ״אל-אמעתקא״ מאנט ציױי״שםראכיק״ט. װערט זי תרכדעם נאך ניט אזוי טתף״פסול, אז ״דישע קולטור<עזעלשאפטלעד זאלן צו דעם זיך ניט טאק צותק. מה רעש צ־װ״-שםדאביק״ט - ״יל איך ז״ םדעגן-אױ דאס טאקע ק״נמאל געהעדט געװאק ב״ ״ק? נ״ן, װירקלק־ - זאל ת אזוי ניט גרױלן. עס אױ ניט ק״ן שמד און קק םארדאט. בםרט װען איך האב אן אויםגעצ״כנטן - פא־ ת גילטיקן - הכשד דעתיף. װעד איז ת אגרעםערער אױטאתטעט װי ד״ר מאקם װיינר״ך, דער הויםט״טוער פונס ״תשן װיםנשאפםלעכן א־נסטיטוט אין װילנע, װאס איז ת קתױ םון אלע ״דישע קולטור-געזעלשאפטן איבער ־עד װעלט? פאראיארן, װען עד איז דא געװען אין אמעתקע, האבן מיר פין אים געהעדמ אלעקציע. װאו עד האט באזירט תן גאנצן גלויבן אין דעפ ניצחון םון ״דיש איבער תר װעלט אויף דעם םתנצים ם־ן צות״שפראכיק״ם, װאם איז אנעזעץ ב״ ״דן, וױ פאד אתי אנ״ ־ערע םעלקער. דיר מאקס װיינתיך אײ אייערער אקאלעגע םון םוילן, און איד װעדט תרך אים אצד אין דעם װיבוח. איך װ״ס נים, צי האט מען ב״ אייך װען-עם-איז את־סכעזאגמ אזעלכע אםיקו,־סישע געדאנקען, און ז״עד מעגלעך, אז א־ך םאר־ מם־ אים פא־ אייך, נאר מ״ן ה״לקן צװעק בא־עכטיקט מ״ן אומ- ד״ליקז מיטל. ד־ר װ״נתיך האט ארגומענטירט קעגן ת םארמולרונגען, װעל- כע םאראוחט־־לן ״תש :װם טויט. ער האט געװאלט אוגז באװ״זן, אז ״דיש װעט לעבן אץ זיך עלטערי םיט ״דן. װאס״זשע איז זק דויפט־באװייז געװק? אז ״ק תנק קק אויםנאש ניט. עס איז אגאנץ אםטע דער״ ש״ױנג ביי פעלקער צו באנוצן זיך מיט צװ״ שםראכן. ת לעטן, אתץ לעטיש, תידן תסיש און תיטש, װ״ל תרך ,1עטלאנד ג״ט דער האנדלס״װעג צװישן תסלאנד אץ ־״טשלאנד.