Literarishe bleter · 1931-03-27 · 13 (27.3.1931) · p. Seite 242

ליסײרארישע כלעמער נום. 13 (360) זײט 242 גחמן מייזיל / װארשע 9. מ. דאםטאיעווסקי צו זיין 50טן יארצייט םענטשלעכע שװאסק״טן, :עװײנהײטן טראדיציעס, װירװאד, א׳ן װעלנן זײן מענטש שוױרש כסדר אן אױטהעו־. - דער םוד פ״ין דאסשא־עװסקיס שאפןז ער איז אץ דעש, װאש דינע װערק ,לעק נישט באגראכן אין דעם הױסן םאקטן, נילדעד, שילדערונגען, נאר אדרבא - דאס געשילדערסע דעדדרינט ראס װעדק, טרײבט עס ארדים אין אנדערע הייכן, רײסט עם אס סוז דעש ארוםיקן רעאלן באדן. און דערםאר הערט נישש אױף דאסםא- יעװסקיס שאפן צו אינטערעשידן אונז אויך איצט, םוסציק יאר נאך דין טויט, און דעדיבעד װעקם דך יעדעס םאל-אויף א ניע, באנ״מע םאראינטערעסיתנג מיט דאםטאיעװסקיס שאפן אין פאר- •;ױידענע לענדער, - ה״נט אין ד״טשלאנד, מאתן אין ענגלאנד. םון די װערק שטדאלן ארױס געד״ײטעניש־סײעק, װעלכע לאקן, באצו•* בעק. עד קיקט א־ױס פץ ז״ן שאפן די אײביקײט, הגם אין םל•; האבן צו טאן זײנע ,װעדק מ־ט קלײנלעכע מענטשלעכע שװאכקײטן, מ־ט נישטיקע מענטשלעכע באצץנגען. די קלײנע םענטשעלעך מ־ט ד־ קלײנע השנהלעך װאקםן אויס א־נטער דאםטאיעװםקיט םעדער א־ן גהיסע העלדן, - און זײער ליבע, לײדן און סרײדן װערן אל־ םענטשלעכע װיכטיקע װערטן. דאםטא־עװסקי האט געװארםן נתיםע איניװערסאלע לאםטן, איבערלעבענישן, נשמה-נעראנגל אײף ױ פליי־ צעס םון דינע דערשלאנענע מענטשן. די לײק, איבערלעבענישן דינען דערמיט נישט םארטינערס געװאק, ז״ האבן נישט אנגעװויק ד־ער טיםקײט, זײער םארנעס, זײער װערט. אץ װען םיר לײענען דאסטאיעװסקיס ראמאנק, האבן םור שטענד־ק דאס נעםיל, אז םון הינטער די געש־לדערטע טיםן, םון הינטער דאם ארױםגעבדאכטע לעבן עקםיסמירט א נתיסע, גײסטרײכע, נישט־באגרײםלעכע װעלט, װעלכע לעבט םאר דעם קינםטלער-גאון. דאם אתיסגעבראכטע בײ דאםטא־עװסק־ן איז נאר אן אפשײן, אן אפשסראלונג, א טײל שטראלן םון א גתיסער-נחיסער זון.- א״נער םון ת דר־םט-עלעמענטן אין דאסטאיעװסקיפ שאפן א־ז - ליבע. דאםטאיעװםק• םאסט ד אױף און שילדערט ד אױף א נאד-אײגענעס, אײגנארט־קן אוםן און ארםזען. ױ ליבע איז בײ א־ם נישט קײן װארעמער נעםט, װאס װערט אױםנעכאװעם א.ץ אויםנעכאליעס תרך ױ בײדע צדדים. ד מאגיעט נישט טיט האו־- מאניע, צעדטלעכקײט, םארװיננױקע מעלאױעמ בײ דאסטאיעװםקין א־ז ױ ליבע אן אוםגעהײערע געהײטעניש, א ,־ײצנױקער, אויב- ר־צנױקער, און גלײכצײפ־ק אומרערגרייכבארער ציל, װאס װאס-מער מען דערנעענמעדט דך צו איק אלץ מער דעדװײטערט ער דך. תד מענמש הערט אלץ נישט אױף צו שטרעבן צום ציל, טקױב צו דין אלץ-מיטאנאנתר סאר דאם געגאױטע און נישט-דעתר־כבארע. װ• אלעמאל, איז אײך דא, דאסטאיעװסקי נישט אויסן צו שילדעק ױ ליבע גוסא, ױ געװײנלעבע, םש־טע באצןװגען צוױשן ױ גע- לינםע. אױך דא זעט דאסטאיעװםק• ױנע םענטשן, אסטםאל גאר- געװײנלעת אין א שטארק-סארקנױלטן פלאנטער, װעלכן ער בא- מ־ט דך או־םצופלאנטעק. אץ דאם •מערקװע,־ױקסטע איז: תר פארליבטער נראבט אױס קודם-בל בײ דך גוסא נאנצע אוצתת פ־ן שטיטוננען, געםילן, איבעחלעבענ־שן, װעלכע ױנען פאר א־ס נ־ז- 111. װאס א״גנטדעך צ־ם אזוי בײ דאסטא־עװסק־ן א״ן מענטש צוס צװײמן? ,לאפ באגערט ער סון א־ם? גיכער טץ אלץ דכט א״ן מענטש אין צדײטן ד־ גוסא. תם נאגצעק, סולעק אויםדתק און אנטםלעקינג םון דך אלײן, םץ איגענע םעגלעכקײטן. א־ן ױ בא־ נעגענישץ און צ־זאמענשטױסן מ־ט אנדע,־ע :,־אבמ דער מענטש אױם אײנענע ביזצת-אוצרות, װאס ױנען נעװען פארבארגן, םאר־ ה־לם. ױ בא־אקטער-און םסיביק-״מ־םקולך װערן אלץ-םעד אננע־ צ״נן, םאדשס״סמ, און עדשט אזד-אדים ק־מט ער צז אײגענער נבורד,, רערשפידט דך גוםא. עם צעשני־לן דך ז״נע געבלימן, אץ ױ טױיב-קךאםט לאזמ א־ן שנעלן נאננ ױ נאנצע מענטשישע מאשין מיט אידע אלע תדער און רעתלעך. םאזיטיװע און נענא- טיװע בוחות קומק אין באױתננ, באהעםםן דך, עם קומען אויך פאר קוױן-שלוסן, אױפר־םן. אבער עש איז א לעבן, א יאלע- בוננ, װאכ ראסטאיעװסהי האט עס אדױ ליב. און אין אזעלבע סאלן א־ז זײעד אםט שװער םונאנדערקל״בן דך, װאו עם ענױקט דך אײן לעבן, איץ װעלט, און װאו עס ה־יבט דך אן דאש צװײמע. עס איז א צעמישוננ פון גתנעצן, פץ מחיצות. א־בער אפגתנטן ױערלאנגען םענטשץ הענט א״נער צום אנרעק, און חרך ױ גרעסמ־ג מתיצות ציען זיך םעדעם, װאש םאר- בינק. װאש םא־קנ־םן. ב״ ק״ן ק־נשטלער א־ז א״ן מענםש צום צוױ־טן נ־שט אזו־ נאענט, א״נגעבאקן אץ הא־צן, ,־ױ ב״ דאשםא־עװםק־ן, און ב״ ק״ן ק־נסטלער איז א״ן מענטש;ישט אזױ וד־ט, אפגעש״דט, אפגעזונדערם, וד ב״ דאםטאיעװשקין. .דייטן, גתנעצן, ױםפאנצן, - םאד דאסטא-עװסקץ ז״נק עס אבםםראקםע באגױפן. דער מענפש ב״ א־ש א־ז ױ אםט גונר גאר אױף אן אתנארט־קן אוםן. געװאלױקע עגאצעגטױקער, — וױ דאשטא־עװסק־ אל־י; א־ז געװעז - הערן דאך דאסטאװיעדםקיס טענטשן נ־שט-או־ף צ־ קלעפן דך צו אגתת, צו ױפ־קע, צו ס־עמדע. געטױבן הדכאױס פון א־־נענע באגערן, םארלאנגעץ, - ז״נען ױ דאך נ,־־ט ל־יב-און-לענן אװעקצונעבן סאד תס צװ״טן, פאד תס נענארטן. נ״ װעלכן נאך שױיבער א־ז אזױ געװאלױק אנפװיקלט דאם געסיל םון מיםלייד, מיטלעבן ביז ױ םאמיע טיפענישץ פון הארץ אץ געהיק מיטן צוױיכנס װעלט, ־ס־ױש? דאםמאועװסקיס םענפש איז ק״נמאל נישט ױצא, נ־שט פארנדק ס־ט ז־ך. װיפיל עד טוט נישט וױםיל ע״ איז זיך ני״יר מקױב, אלץ םעד ־אכט דך אים, אז ער דארף און קאן נאך אץ נאך טאן. א־ן ת־פיז - ױ כשדרױקע אוםחלק״ט, נישט באס־־ױוקונג אץ תר ד,־אננ פארצוזעצן דאם אנגעד״ײבענע, נק נאך זױםעי, תתתנטעװען דך ב־זן םאמ.ע אומענדלעכן שדף. דעד עיקד נע־אננל ב״ דאשטא־עװםקץ א־ז אן אינעװ״ניקש• מער, א ג״שט־קער, א פסיכ־שער. פאםירונגען, :עשעענישן ז״נען דאם תב אפנעתקט אן א ז״מ. מ־ר זעען ז״ ב״ דאםטאיעװסק־ן אין ױעי ,לי־טן אפה־לך און אסקלאננ. :ישט ראס געשעענע גוםא א־ו ב״ איש װיבט־ק, נאר תד געפלאנטער םון א״נדײקן, װירקונ- נען אױף ױ לעבעױקע װעזנפ א־נטעדעסידט א־ש. ױ געשעענ־שן;•״א דינען בלױז א קל״נער אינזל א־נם אומענדלעק יש ס־ן