Literarishe bleter · 1931-03-27 · 13 (27.3.1931) · p. Seite 240

ז״ט 240 ליטערארישע ברעטער נוט. 13 (350) •טאפט א<ז נאד א ״ד״נץ געיערנטן ז־ער אגרױםער :נוד, גש־ט אז םאלקנ־טאפזגג א־ז נאך אזױ נאע״אנאי1. םיך אינטערעסירן נאך. פתױם םון גאםטערס לענן און שע׳ טיק״ט, און אין שמועם ױער איך זײ גע.דאר: מיט נענויע 50 יאד צוריק פארענדידט ער ז״ן שםודױם אין די אוניױערםיטעטן םון לי־פע״. און נרעסל׳ע און רעם יידיש׳טעאלאגשיז םעמינאר אין נ־עםליע מיט א ראנינער׳אטעםטאט, און קערט זיך אום אד״ט ק״ן נוקארעשט. ער גיט זיך א־ננאנצן אם דער ראמאנ־שעד ם־ליאל׳אגיע, םאידינענױק ז״ן ל׳עננטמ־גױ אל׳ם טעאטער׳קױטיקער. דאט האט אים אנב געגעבן די געל׳עגנה״ט - נאך מיט עטל׳ענע יאד פריער - צו לוומען. אין בארירוני מ־ט דעם נאר׳װאט גענױנרעטן ״דישן טעאטער םון אברהם גאלדםאדען. זייענױק אוינגעבונדן מ־ט דער רוםענישער קינםטלער׳װעלט, האט ער א״נגעלאדן אין דעמ ״די־טן טעאטעד ױ פנ• פון דעד בוקארעשטער רומענ״טער אינטע׳ ליגענ־ן. װארענענדיק דערב״ ד־ ״ד־־טע טעאטדאלן, ז״ זאלן ז״ן אפגעהיט אין ז״ער שפיל ניט אריבעדצונאפן ױ ראט צול־ב ־עם טעב ״מה יאמרו הגו״ם,־. דעם דאזיקן באזוך א־ן דעט ױנין ״ד־־ג־ל טעאײער האבן מיר צו פארדאנקען ױ ז״ער אינטע־עסאנטע רעצענ׳ ז־ע װעגן דעם גאלדפאדען-טעאטעד פון ־עם .רעסטן דומעני־טן ־־נ׳ טער עמינעםקו, גאסטעדס אאינט־מער פר״נד, װע־נער איז א־־ך נעװען דאן צװישן ױ א״גגעלאדענע באזונער. ד״ר גאםטעק האבן מיר אויך צו םארדאנקען ױ עױטטע אמה׳ ,װ־םנ־צאפטלעכע נראמאטיה םון דעד ״דישעד שפראך: דאס האט עד באװאויגן ז״ן הבר אליעור ש״י - מיט ז״ן ,־אמאנ—,דטן נאמען לאזאר ׳טײנעאנו - צו שױיבן ז״ן באװאופטע ױ׳ םערטאעיע װעגן ײדיש, רעלבע האט געלײגט דעם יםוד םאד דעד װיסנשאםטלעכער םארשונג םון לעבעדיקן ײױש. ז״; השםעה איז אויך נעקומק צום אױםדױק ארף דער ערשטעד םטאבילעד ײדישעד צייטונג אין רומעניע, דעם באױמטן ..ה־,־עץי־, װאם מיכאל עזיאל האט אין םשך ם־ן צענדל־קעד ־אק אדויםגעגענן אין נוקארעשט: דאם האט ער באװאויגן עזיאלן צו דדוקן או־ף ײדיש ױזראעלי־ביקאנםםילדם דאמאן ״דוד אלראי״. קיים 26 יאד אלט איז גאםטער נאשט־רט געװאדן פאר א פראםעסאר פ־ן ראמאנישער םילאלאגיע אין בוקארעשטער אוני׳ װערס־טעט און דא האט עד אנטװיקלט אבױיטע .װיםנשאםטלענע טעטיק״ט און זיך קונה׳שם געװען מ־ט ז״נע .װעיטםולע פילאלאג־שע לעתביכער. גלײכצ״טיק איז ער אבעד אויך געבליבן געמר״ ױ ״ױשע א־נ׳ טערעםן און עפנטלעך אױיםגעט־אטן קענן דער באהאגדלוננ םון ױ ײדן מצד דעד ױמענישער רעניױנג, אזו־, אז ער איז אין ־אד 1885 אױיםגעש־קט געװאו־ן פון ז״ן הײמלאנד. זינט ־אן אן לעבט ער אין ענגלאנד, און ערשט אין יאר ס?19 האט ער באזוכט ז״ן געבורט׳שטאט, מיט גדויס כבוד אויםגענוםען געװארן םון ױ רומענער אין א־ז אויםגעװ״לט געװארן אלם ערן׳מיטנליר םון דער .־ומענישע־ אקאדעמיע <דער אײנצ־קער ײד>. אין ענגלאנד איז עד צועדשט געװען םראםעסאר םון םלא׳ .װישער פילאלאג־ע אין דעם װעלם-באױמטן אוניװערם־טעט םון אקםפארד און אין צװײ יאר אױם - אין /־188 - איז ער או־ם- געװײלט געװארן אלס חכם פון דער םםרדישער קהילה א־ן לאנ׳ דאן, װאב האט אים נעגעבן ױ מענלעבק״ט װ״טער עד טאן ז״ן םילז״טיקע װיםנשאםטלעכע און נעזעלשאםטלעכע ארבעמ, פארנע- מענױק א״נעם םון ױ םראמינענטסטע ערטער אין לאנד. עם איז כאראקטעױםט־ש םאר דעם אלםן וזכם ױן עכטע־ דעמאקראמיזם, ז״ן איגטערעם םאר די פאלקם׳מאםן, זײן קאםן* פאר ױ אונטערדױקטע םעלקער. ױ קוצאװלאכן, ױ מאקעדאניער,, ױ אלבאניער האבן אים םיל צו םארדאנקען, און װק ער האט בא׳ ־ע־ בא-מטער נעיעדגטע הוש פון אפדאקט־שן טזעד. אין אעכטן דזמענ־שן ײד־ש םדעגט עד א־־ם פ,־״נד ם־נ־עלן. װי האלט עם מ־ט ױ א־אנזש־ױנגען פ־ן אר׳ ־זאמענהאגג מיט מ״ן אקצ־ע פאק א־נםט־טוט, א־ז אפ װעגן װ־כט־קע. רעדט עכע און עצוה זאנל ־לינגען, <;*ט א;״״ יזיצער ם־ן באנ־עט. אלם פא־ מ״ן אקודע ז״ן אנט־־ל א־ן כעײ א־ א עדן׳פדעזידענט, נו נ־ט ק״ן אפיצ־עלעד םיא־ז ג״ן. ־עד ,יי•* "׳ 1 * >••••••<*> •*•*****•*•• *ן•* *ײ״ר >״<-<*<- <,-•<־<. ם> ׳*׳ ם• ן < — <ר יגע-־כע טױ־עד א װ־םגשאפט. נ־ע־ —־שער י-ו ', דעי ר,־מט משד. גאבטער װ־םן, װ• ^ו• •<**•** ■ו^**•^ ״• *••• ־ער =י־ז;אדעשט, דער הכם א־ן ב־ד נױשץ קאנםול 1-ה, <׳ ם־ן ־עט ׳טעדאט־ד. ׳־שיע־ שפדאך אזן י1, צז דעד ״: ־, א־ן לאנדאן י ־ קה־יו ־נ־״״יצעו;לעױנג־ אן אויפ־ ־ט מ־ד גע,ץ ער ד-אט װ־ גאך אלם קינד .קם '׳יי׳ אחל־ם געדענ י ׳ *1 . ד״ י פאטעד האט ושם געמאכט עד געדענקט עפאם ״רא; מג״ר א־ן 4••<•* •^**•** נאט אאזייװ. דאן י אפ־י־ זיגעדט ל״דעד, *נאד רעל״יעלע ־ז־םן דו ם אג: דאט א״י־ג א עטער ... *ײ־ץ < 1־ — י/ | ♦ ׳* ׳■־ ־גגל״. 1 אן ״דאם פו־ל־שע ־ דאד 1 נאר־דטעד דאניעל ג פ־ן *ידע נאאדנינט״;;ך״״רי פאיקםט־מיע א־ז מו העי־ .דעלטנא-־יטטן רעש ־־וזא״, װאו וקומט דעם ־ישע ־פ־לוי .םױ־טאג״ ב> הא־צ־־ע ״ אלטעד-יעב אי״ן שב־, װאו מיזאגנ האט עד אנגעהז־נ; — צוליב ז״ן אלנעמ״געם א־נטעדעם פא־ פאלקם׳ פא־קםמעש־וה - ז־ך א־־ך צ־ א־נטע־עם־דן מ־ט דעד י־טעדאטור און ײד־שעד םאלקםי־טעדאטור. מזהם פאיקםמעש־וה האין א־ם געגעבן אשט־־ם צ־ זונן ױ קװעלן פון אלע ״ד־שע מעש־וה, דעלנע ער האט צ־נויפגעזאמלט א־ן אגעװאלדיקעד צאל. - אפשד ־־ ו־״כ׳ םטע קאלעקציע םון דעם מין. - א־ן ז״ן אםטערם כאפ אקוק אױף דער ב־בי־אטעק גו :ליאגראםישע רערפון - :רו־סע בײ נ״ז ססס.ח3 נע;־ באױמטםכן ־דן דעם , דאס א״גטע־עש־ א״״ף איע :ענ־טן, אויטאר־טעט גױיםן לימעראט־־ רעם ךן רער .י־דטענ״יטעד ראנט זיד, ־ האט,;״״;<־״*ט (גאסטער ״״*א״״״־ט־־, איז צ״: ראקומענטןז, יוה און <•*• •••••••■<•• ••**•**< *׳׳ *<• ׳•< -׳< * *<־ צ*;רי5:עזאדלט; ־שראל... קלא־, שד־ן אפגע־עדט פון הכמר ־אץ א־גטעדגאצ־אגא״ן פאי :אך א־־פ■ פ־ן אלע עקן װעלט : צ־ א־ט •••״■••■ ■<••■•• *•••• יו ■ ׳י ״ '־■ "׳״׳ ״'׳1 י ו פאלקיא.־, א־ן פ־לאלאג־ע אדער ענ־ג־ם *■<*•■**•••♦ ••••*• •••••••■£•* ׳—<| ״ <*״| ־■•-'1<־< קאלעקצ־ע ס• •*■!*** *•■-*• **** ן אן א׳-ון ן ן ע־ ילד׳; אלגעדיינע ארן י״־״דזע, אד דערװארבן ׳ט ע־טלעכע ־א״ צוריק איז מ, איטע מאגזםקױפטן, װאם כמעם בהצ־ חנם — פאר ססס.ס1 פױ־/ געװארן פ־ן רעם כױט־שץ וצױה א־ן פון ױ דעװטפ־לםטע א א״נעד פ־גט ששעי־ל־נג — א־ז ־המצ־אוהן ם׳מנטער פ־ן אגט־קן ־און ־קר ־;*= יאזיקן גרעםטן װעל ״גאםטער׳קאלעקצ־עי׳. א־ן טראגט דא־ט דעט נאמען - ך*י£♦*^ _ געװען רומעױש און ־גם ז״ן מוטעװשפ־אך א־ז ד-־ױיז אױ* א־עד ער האט פ־ן ק־נ ־ע־צ־לט מ*,־ גאכשעװ װ״טער — ג־ט פאדשטאנען ײױש א.־ז ע־ געדעגקט נאך, װאם םאד אױשם א־ם ק־נדװ״ז געמאנט ױ ״ױשע מעשױה און לע־ מ־ט פאלקלא־ פא־אינטעדע־ האט ו װו זייך נױ,^ ׳ױיי׳ח^ײ שאפטלעך האט ע־ עם האבן גענדע־ם. ו :ך אים םטודעגט א־ן בדעסיע און פ־ן דאי נא ם־דט א־־צ דע־ ־אז־קע־ לעבעױקער איגטע־עם זײנער. עד איז געװען א״נע־ פ־ן ױ ע־שטע הנמ־ ־שדאל, װאם האט ז־ך אפנע׳ נענן מ־ט דעם פאלקלאד פון ױ ״דן, און ז״ן אדבעט ״דער ״ױ׳ שעד פאלקלאד אץ מיטלעלטער־■ (1887> איז קלאםיש אויף דעם נע־ ב־ט. א־־ך ־־ פאתל״כנױקע װיםגשאפט פון לענענדעם און מע׳ ש־וה האט א־ם אםך צו פארדאנקען. צו זײן װ־־צע׳םרלז־דענט און ־.ריטנװ״ז אויך פדעזידענט פ־ן דעד נױטישער סאלקלאד׳געזעל׳