Literarishe bleter · 1931-03-13 · 11 (13.3.1931) · p. Seite 200

ליטעסןרישע בלעמער נוםי 11 (358) זײט ססג (א־ן ״טאמ־ל־ע .־אשקין״ ט־ן םטאנאזל) - א£״ם, ,־זױל עט שטײט או־ף הם־ש ״־עװרע־סקא׳ניעטעצקא־ע נא־עטשיע״. עש זיינען נ־ש םתם״ או־טגענאטטע לאםטושן; די אלע איבעדגעזעצטע ודעדק םון ה םרדנט• נאדםפע א־נעדזעצערם דינק מלא׳דנהש מ־ט אזעלנע ״פעדל״... מק װאלט א־נמאל םא־ אלעמאל נעדאדםט ״אראפנע- מען די דלאניע םון תארצן״ (אן אױםדדזק *־ן ״םאמ־ליע ,־אטק־ן״) און פראטש און םשוט אנװ־יזן אױף אש דעם װ־לק־ר, װאט העדשט א־ן אונזער אייערזעצוננם׳ליטעראטור. מען װאלט נעדארשם א נעם טאן אויטן ציטנל םאר ױ ימען ם,־עמד׳װערפער, די ״םסאנ־ טאן״ או־טטערלש׳שלענטע םדעמד׳װערשער, מיט װעלנע די אי׳ נערזעצוננק וי־נען ״פא־א־נטעל־נענטעװעט״. און צו װעםען דאל דך דע־ ײדישער מאםן׳לי־ענער װענק נאך הילף - אפשר צו דעם עט׳הארצ־שן, לענערלענן פדעמד׳װערטער׳בוך פון א ה.־<'> קליװ׳ נע־? װעד זאל זיך מ־ט דעם ענ־ן אינערזעצונגק פארא־נשערע׳ םיק? װעלנע אװטא־־טעטע אינטטימ־צ־ע? דער פק׳קלוב? דער ״־װא״? םיאיז שוין באמת צײש, מק זאל זיך א־מקוקן און א םוף מאנן צו ה ״װאש׳געםלעך״, צו דעם ״ײהש׳דײטשן האדעקטי׳, װאט האט זיך בר״טלעך צעזעצפ און ממש דערסירט צו וצזק דאם םאםע פאראנטװארמלענטטע געניט סון נאקענען דעם ײרש׳ל־ענער מ־ט ה װע־ק םון דעד װעלט׳ל־טעראטוד. ד־ ם־לאלאנ־שע םעקציע םק ״יװא״, װאט װיל איצט מאכן א טאלק מ־ט דעד ״השער ארמאי״־אםיע, אױ טחוײנ זיך םארנעמק און לײנן או־סמעדקזאמקײט אױף ה א־נעױועצונגען אויף ײהש, ,דאם םאר׳ דארבן ה ״ד־שע שםראך און םארװאנדלען ד װידער אין א זשאד׳ ׳אל• םדעמ־ע ל־״דנ־ה, מ־ר װעלן שױן אל־ן קאנען ק־־נן נײ דך א־ן ־דיש, אנער, .דק מק זאל א ם־ענ טאן, װע־ זײנען דאם ה, ־ואנ װעלן א־נז מזנה זײן מ־ט ה א־נערזעצוננען? נע־מער שױן נ־ט צו פרענן... ־א. ה א־נע־זעצע־ אטעדט־ק ז־ך אלט זײער אינטעל־נענטע רענטשן, אלנ מ־מה־נע א.ץ ה םארענטפעק ז־ך, אז ז״ טוען ז״ער ט־ענין אזױ נעװ־מנהאפט אױף הס־ל דאמ ,דעדש נאלו־נט. ,הנאלר אזו־, ז־נען דאך ה װע־ק, ,דאמ םאלן א־־־ן ׳<ד ה א־ן ה הענט, ממש ״נה־מר נ־ד ה־וצרי' - וױלן ז״, הנ;ק ז״ םקצד, װילן ז״, זײ׳ נק זײ ממלא - אט, לםשל, װי דעד א־נעדזעצער ם־ן קעלער׳ מאנם ״טונעל״ האט עם :עטאן, אדע־ װ־ עם האנן עם געטאן ה א־נעדזעצער פון הנער פא־לאנ ״נינע־ פאר אלע״. און הוצ־ענ - ־ער עדששער נאד־נג, װאם פאדערט דך נ״ם א־נערזעצעד - צו קאנען ה נ־דע שפראכן - ה שםראך םון דעם א־־נ־נאל און ה שפרא־ א־־ף װעלנער דאס נוך װעדט אינערנעזעצט, און װעד שמועםט נאך - דך א״נלענן מ־טן םט־ל, ם־ט דע־ פארם םון ־עט דעדק א־ן ז״ן ט־־י צום אהנ־נאל און גלײכצײטיק נאד״- נעק ד־ שם־אך, א־־ף דעלנעד ־אם נ־ך דערט א־נערנעזעצש: מענטשן, דאם קאנען קו־ם דודנק־־בן דעם א־ינ־נאל, ״האקן האל־;", ״ל־־נן םט־־םן״ א־־ף װאם ה װעלט שט״ט. און, ננאמנות, װער םא דעדט ־אם םון ־עם א־נעדזעצער, ער זאל דװקא א־נערזעצן ״מאםלע׳ נ־צאי׳ או־ף ״פ־טע־-װאךי, נשעד״ ה מאבלענ־צא צ־ט ו־ך דד״ דאבן א־ן םא־ענהקט ז־ך מ־ט דע־ נאהממעד ״״.דראקא־א מאםלע׳ נ־צא״, און םט־אםטזא־א נ־עד־על־א״ װעדט שי־ן ממ־ײא ה ״לי־דנ• שאפטלעבע ,דאך״ - עם דאט דער א־בעדזעצע־, אפנ־ם. פאדנעםן, אז ״םטדאםט־״ האמ נאך א טײטש: בה־לז, םההם; אדעד ,דעד האם דאם נענעטן ־עם א־נע־זעצער צו םאבן פון פעטע־נודנער ״מא־קא״ א .״לאש׳נעםד״, צ־ ם־ן ״־״טשמעהש״ א ״ײ־־ש׳ה־טשן הא־־ע־מ״ ה ע ר ט א ן ם ו ו ע ם / ב ע ר ל י ז די נייע אויפפירונג פון ״בארבירער פון םעוויליע״ װעגן דער בערליגער קראל־אפער און איזא גאלאנד ה־טשלאנד. נאזונדערם אויםן נענ־ט םון אםעדע. ה ־י־טשן האבן דא ה ננורד,. סון אלעמאל אן הנק זײ ה שאן-נענער. ה הקט־ק ױ אפערע׳מאדע דער גאנצעד װעלט, און פ־ן זײעד הםנםה העננט אפ דער גורל נמעש סק יעק אסערע׳װעוק, װאס עם װערט א־ן אונזער צ״ט נאשאםן. א־נערגעץ װערן נישט אױסנעסירט אזוי סיל נ״ע אםערע׳ װעדק, װי א־ן דײטשלאנד, םײ אין נע־לין און םײ אין דער סראודנץ (א־ן נאנץ הימשלאנד שםילן א ק״לעכיק יאד אין- דורכשנ־ט אי׳ נער הו־נדערט אפעדע-שעאטעק>. אמה, נ־שש ־מ־ד האנן ױ אלע :ײע אםערעס הצלהה. איך האנ אין ױ לעצטע יאדן דא געהערט צענדליקער נײע אפע־עפ און װ־־ניק פ־ן ה האנן מאר־ך׳ימים נעװק טער װי אינער א״ן םעזאן. בעת מיהאש מים ם־נף ־אד צוהק אינערנענױמ דאס אלמע סזזיעהקע אםעדע׳דיױז אויף אונטער׳דען׳ל־נק (אבב, האט דאם ״אי׳ נערבויען״ אםנעקאםט הד מלובד. קא־גע דדײ מ־ליאן דאלער - א םבוס, מיט װעלנן מיהאט געקאנט אױסנו־ען דעם שענסטן נײעש ננין), א־ז גענרינדעט געװארן ה א־צטיקע ״קראל־אםער״ אלס דױטעם אפערע׳פעאטער. עס האט דעמאלט געהײםן,,אז דא װעלן קאנצעגם׳ הרט װערן אלע עקסםעהמענטאלע אםערע׳אױםס־הנגען און'או'£יװעפ' דא נאשאםן װערן א צוגענגלעך סאלקס־אםערע׳טעאטעד אך ״נטארס״, י אן פרעמיעק און פ־־מאדאנעם און אן דעם נאנק אוםגעדנטן יארידג כומל, װאס הע־שט אין דעסינאנק נעדל־נער טעאשער׳לעגן. ד#ם ־־ נערל־ן א־ז. ־אבט מ־ד, ה אײנצ־קע שטאט או־ף דער װעלט, א־ן װעלבער עם שפ־לן א ק״לעב־ק יא־ נא:צע דהי אפערע׳טעא׳ טעק. צװי־ םץ ה װעק או־םגעהאלטן פון רער מלובה, רער ־ה׳ טער - פ־ן דעם נע־ל־נער מאנ־סטראט. רע־ ־עפ־צ־ט פ־ן אט׳־־ אלע ־רײ נערל־נע־ אפערע׳נ־נעב נאטרעפפ א ק־םא׳לן םון א מ־יל־אן דאלער א יאר. ש־ן נישט א״ן מאל האט מען אין ־ע־ פרעסע און א־י פא־לאמענט או־סנעהױנן ה םדאגע װענן סארמאבן א״נעס פון אט׳ר־ ־ה־ אפע־ע׳טעאטע־ן. נ״ ה ה״נט־קע שלעבטע צ־״טן א־ז דאם נאמת א צו׳נדױסער לוקסום אפ־לו פאר א־א םעטראפאל־ע וױ נע־ל־ן, או־סצונענן אויף אפערע׳סארשטעלוננען א מילאן דאלער א ־אר. ראס בםרה׳ה־נדל װאלט א־ן רעם םאל נאדארםט ז״ן ה אז־־׳נ;־ר־פענע ״ק־אל־אםערי׳, װעלבע ,װערט אנגעם־רט םונם נא־ המטן ־ײטשן ההנענט אטטא קלעטםע־ער. רער קאםף ארום אט דעם טעאטע־ צ־ט ז־ך שוין א פא־ ־אר. ה םאציאל־םט־שע און דעמאקראט־שע צײטוננק ל־ינן אנע־ א״ן װעלפ;, נה ראם טעאטע־ א״נצוהאלטן א־ן מן הסתם װעש דאם ז״ נעלינגען. אװראי א־ז מ;ץ גע־עבט, װאם םען וױל אויף דעם טעאטער נישט מװהר ז״ן. ה נע־לינער ״קראל׳אפער״ א־ז א־צט נאמר. ה א־נ׳ טע־עםאנטםטע אפערע׳נ־נע או־ף רער נארעד װעלט. פיא־ז א־נטע־עםאנט: א־נערנעץ װערט נ־שט מיט אזו־ פיל ל״דנ׳ שאסט און מ־ט אזא התלהנור, עקםפעהמענט־רט אויםן קינסטלעהשן נענ־ט, װי גראד דא, א־ן רעם (בלומרשטו שט״םן און קאנםע־װאט־ק