Literarishe bleter · 1931-02-20 · 8 (20.2.1931) · p. Seite 141

זײט 141 ליטעראיישע בלעמער נום. 8 (355.) גונד געװען, ד־ ד,אנן געװאלט ױין ײדן, קעגן אלע ״םיזך א־ן דער װעלמ, אזן זי־נען גענ־׳יבן ײדן. אןן :א־ א,ײב עט רעט ד־ן אזא װיין אויםצוה־טן ״ד־עז, א־ז םאראן אהאםענונג. אז עט רעט או־טגעהיט װערן. נאר דער ״ד־שער סאצ־אל־םט, ראט האט י־דיש א־־־״ענוסען ־א־ן ז״ן װ־לן צום סאצ־אל־זם, •ואם א־ז נארא־םט נ״ דך, אז אן ״ד־־ט עקם־םט־רט םאר א־ם ק״ן םאצ־א־־ים נ־ט. נאר אזעלבע־ דאם ״ד״ט האט דודכגענוסען ז״ן נ־טד־, קאן ר־רקן און קעםםן םאר ״ד־ש. ל־נע צ־ ״ד־־ט א־ז אנער נ־ט :אר י־נע צו דער ־טםראנ׳ לעכער םא־ם. םונקט װ־ אין אלע אנדערע אזעלכע קולטור׳םארסען, קאן מען ז־ך נ־ט נאג״ן אן דעם א-נהא־ט. די אסתע ל־נע צו ״ד־ש א־ז נולל א־ן ז־ך ל־נע צו ״דן, צום ״דישן ־טטאם און צו ״ד־׳ ־טער טדאד־צ־ע; צו ״ד־־טע א־דעען און צו א״די־טער צוקונםט. עם א־ז נ־ט צ־ ל״קענעך נאך ־.ענוי. ־טטארק א־ז די םטיכ־ע םזן ־ד־־ט, נאך רערט ״די־ט כעדעדט א־ן אםך ערטעד, אם־לז ־ארט רא־ עם ג״ט אשטארקעד םראצעם םון ־טם־אך׳אםיס־לאצ־;־; נא־ כאםט ז־ך ״דיש ט״לסאל או־ף נאך א־ן אצר״טן דור; :אך א־ז רא־.־ק גענוג ד־ ק־אםט םון ״דישן רארט א־ן ־עד ם־עםע. ,־יאם שפ־״ט ז־ך אויפ א־ן אלע עקן רעלט א־ן הונדערטער ארגאנען און א־ן הונדערטער־טו־זנטעד, אםשר ס־ל־אנען עקדעסםלאק, און צו א־ר סוזן אנקוסען או־ך ד־ שונאים םון ״דיש; אנער דאם גיט נאך אל־ן :־ט ק״ן ,־עכט צו זאגן, אז ם־ן ז־ך אל״ן מוז דער קול־ ט־וז־ר׳פראצעם םון ד־ ״דישע סאםן ם־ק צו ״דיש. או־ם־־כט־קע א־ן אקט־רע ״ד־ש־םטן מוזן דאך סודה ז״ן, אז די קעגן׳כוה־ה, װאם שטרענן צו םא־׳ט־ל־קן ״דיש, אז ד־ אלע •־טטערענישן א־ן ־טרעד־ ק״טן םון או־םר־־נ־ק און םון א־נער״נ־ק, ראם ז״ נאגעגעגק א־ן ד־ער אי־נעט םאר ״ד־ש, ז״נען םונדט אזו־ שטארק, און ג־כער :אר א״ן כוח, כט־־כ־;־; פאראן **דײטער;אך יטטאז־לןער דעד ײדיעזער סטידע. ראם קאן אם־טר נאך מכדיע ז״ן לטונת דעד ע• לינ אקט־רע נאראוםטז־נ־קע דאם א־ז ראס די ״דישע שםראך םארן ״ד־שן םאלק א־ז םאד ז־ א םראגי״אם און ראפ זעען ״ד־ש װי א ראקםנ־יקע קולטור׳שםראך, אויף ד־ םננות םין דעם ״נ״ט־אלך א״נשטיעל צו דער שםראך גוםא. דער גודל םון דעד ״דישער שםראך אין ראטנםארנאנד קאן דינען או־ף צו אילוםטריק די װכ־קינג, ראם עם מוז האין או־ף דער שםראך גוםא, אויף א־ר נאנוץ און א־ר אנטװ־קלוגג די טעא־־ע םון ״שםראך װי אס־טל״. א־ך האנ געוױזן, וױ אזו• ק״ן שום מלוכה׳ ,־עכט קאנען ד־ שם־אך :־ט ,־אטעװען םץ דעגענעראצ־ע און אונ־ טערגאנג, או־נ עס א־ז נ־טא ק״ן א־נער״ניקםטע נאצ־ונג, או־נ ז־ לעבט נ־ט א־ן דעד נשסד, םון סענטשן. אםך ״ד־שיםטן האנן ז־ך א״נגערעדט, אז נישקשד״ םון דעם ״שלא לשסהי׳ רעט סוזן ק־מען צו ״ד־ש ״לשסה״. די םאקטן, װאם ז״נען אלעסק נאראוםט. ר־זן, אז או־נ עם א־ז ניטא ק״ן לינע צ־ ־ער שם־אך, א־ז גונר ־־ שנאד״ פוז אט דעם נ״שם־ל האנן ״דיש־םטן, ד״ה ״דן וזאם האלטן :אך עפעם ם־ן ״ד־שק״ט, ,ראם גלו־נן, אז ״דן קאנען נאך;־םעם א־־םפאן א־ז דער ,רעלט, אז ״דישע קולטוד א־ז אססש־תד־כער ־ש, װאם האט אן אלסענטשלעכן רערט, געםעגט אםלעדנע;. אז נדי עם זאל מעגלעך ז״ן א ק־לטוד׳שאםן אין ײדיש, נדי עם זאל :אך קאנען ז״ן אהאםענונג, אז דאם ״דישע פאלק רעט אנעד׳ קענען ״דיש פאר ז״ן שםראך, מ־זן ז־, די ״דיש־םטן, קודם׳כל לינ האנן די שםראך םאר ז־ך און א־ויםר־יזן ד־ דאזיקע לינע כםדר און דעקלארירן ,רעגן דעם פאר גאר ־עד רעלט. און די ״ד־שע םאצ־אל־םמן װאפ האלמן פון ״דיש טארן אויך ז־ך ניט שע- מען מיט ז״ער לינע צו דער שםראך, ז־ך װעלן א״ג־־ידן סנלוסרשט, אז נעצם א־ז אלץ א״נפ װאם םאר אשםראך, :אד מחסת די סאםע ,־עדה אויף ״ד־ש, מוזן סיר אנערקענק ״ד־ש. ־אם א־ז :־מ אסת, ס־ר סוזן גא״־נ־ט. אדרנ־א, א־־נ עס װאלט געגאנגען א־ן ״מוז״, ראלטן םיר אםשד אלע װאס גיכער ארעקגערארםן —ש, דאם ג־כער געװארן או־פ ״ק. אנעד נ־ז א־צט האנן ״ק אט דעם ״מוז״ נחםן מייזיל/ווארשע פרצעם ערשטע יארן אין װארשע ״לעלסה העבריה וה־א סתננרה״. דעם דאז־קן געדאנק האט םר־ן נאך ט־םער אנטװיקלט דעם?עלנן טאג א־ן שאול׳םנהם ראנ־נא־־טשעם װאוינונג. דעדנ״ א־ז אויך גערען דעד באראוםטער ״ד־שער דראסא׳ טורג אנרהם גאלדםאק, װעלכער האט םאר אונז דעקלאסג־ט ד־ן נאקאנטע״פאעסע ״תר שט״ן פ־ן הארצן״. א־ך געדענק, אז םרצן א־ז נ־שט אזו־ שטארק געםעלן נעװאק דער א־:ד.אלט םונעם נעד־כט גוםא, װי נאלדפאדנם קינםטלעד־שע דעקלאסאצ־ע. םיהאט ז־ך אנ׳ געהוינן אן אלגעס״נער געשםרעך װענן דעם ״ר־שן טעאטער, און פרץ האט נאנוצט די :עלעגנה״ט או־םציװא־םן גא־׳־פא־ענען ז״ן ״שסענדדיק״ ס־ט די ״צװ״ קונע׳לעסלעך״ אאז״ר. - אז א־ך ראלט געהאט א״ער טאלענט, ~ אזוי האט זיך םר־ן דעסאלט או־םגע׳ ה־יקט, - װאלט א־ך :עבו־ט מ״נע ה־אסעם צ־ קאסעד־עם א״ף פ־ל ,רינטיקערע און אסתערע ז״טן םונעם לענן. אט נעסט, לסשל, ד־ ם־םטעסלאז־ק״ט םון א־נזעד ק־נדער׳־ערצ־־נג א־ן ׳םו־לן״... און ם,־־; האט גאר םונדאםנ״ גענוסען רייק או־ף רער דאז־קער טע׳ סע, און :ערעדט האט עד אזוי ש־ין און סיט אזו־ ם־ל התלהנות. אז ער האט נאג״םטערט אפ־לו דעם טרוקענעם, םלעגסאטײק שםייק. :אלז־פאק. געדענק א־ך, האט ז־ך שטא־ק אנגענוסען םא־ ז״נע ״העלק״ א־ן געראײט אויפר״זן, אז ױ־ ז״גען ־לגמר־ נישט ק״ן (ה מ ש ח ,רעגן א״נעם םרצעם אנאװך א־ן רארשע, א־ן ־אר .י>^1, דער׳ צ״לט ש .ל. צ־טדאן־םאלגנד־קם•. ״םדץ א־ז דאן געקוסען צו פאק םון זאסאשטש ־או־ף עטלעכע טעג און ער האט נאזוכט ד־ רע׳ דאקציע פונעפ הענדעלשן ־א־נ־ך ״כנפת ־שראלי־, ,ראם ש. ם. רא־ נ־נאריטש האט דאן געגרייט צום דחק. ״םרץ - דערציילש ש. ל. צ־טראן - האט ז־ך דעסאלט םאד סיר שטארק נאקלאגט אויף ז־־ן :״םט־קער עלנטק״ט אין זאסאשטש, או־ף ז״ן אםנעחםנק״ט :ון ל־טעראטור און םון ׳:־,־״:;־,־; עד ה־מי נישט סיט רעסען אװא״ט או־םצור״דן. װאלט א־ם װער געװעקט, געסונטערט, װאלט ער געװ־ם כ־ל אםטער געשר־נן. געדאנקען האט עד געהאט םעק, דערהויםט רעגן דער סשונהחק-װ־לדער קינדער׳דערצןזנג א־ן םוילן. די סאנם■ נ־לן ז״נען אוסװ־םנד, םאנאט־ש, אנערגלוינעחש, און ח םח־ען ״נ־לדן■ ז־ך נלוסרשט, לערנע; שפראכן און קחין נאלד פ״נט טאטע׳ סאסע. א־ן גח־םפוילן אױ ער נישט לאנג געװק, האט ער דארט געזען טעכטער םון ח שענםטע ״חשע ה״זער ,־אסאנם־ק ם־ט או׳ ־אנער׳אם־צ״״ן און האםן דאם א״גענע םאלק, װ־ דעם טו־ט. דעפ א״נדחק, ראם דאם האט אויף א־ם געמאכט, האט עד ־א־נערגע־ גענן א־ן ז״ן ש־ד, רעלכן ער האט אנגעשחנן פאק .,ננםת ־שראלי׳: