Literarishe bleter · 1931-01-23 · 4 (23.1.1931) · p. Seite 61

זײט 61 ליטערארישע בלעכער נומ. 4 (351) ז. קלמנאוויטש / װילנע פערספעקטיוון פאר יידיש אין ראטנפארבאנד דאפ קאן טרעםן מ־ט םענטעןן. ק״ן עװלה;יט, אז מק אין דך טידה א,; אטעות. ניז אהער איז אל*ן רענט. קוכוט מען אבער צו רער ־־־ארנעט, ״טט״ט באלר הי קשיר,: פארװאנ ד־נען זי־ א־ן דעם םרט נ־ט;אנ־.ע;אנגק דער ״א־םקרא״? װאט האט זײ :עצװאוננען אנצונעדק אםנ־ש ם־ן ײד־־ט־טטן, ד״ה נא צ־אנאל־טטן? נא־װאנ א־ז בײ זײ ״ײד״ט״׳, און ניט ״ז־טא־נאן״? םאר״ װאט םארנעמען זײ ז־ך מ־ט ם־צן און ־טלײםן די יטםראך? םא־װאט װ־לן זײ רװקא ״שםראנ״, װאנ װאלט זײ :עארט, אז ״יטםראך? שארװאנ ז״נען ז~ :עבל־בן א־י דענ פדט א־נמ־טן װענ? מען קאן נ־ט ״טטעלן קײן ק־טײד״ נל״זמן אן א־נדדאװע־ן, אדער אײדנעק נוצט ״ד־־ט צול־ב אנ־טאצ־ע און םדאםאנאנדע. דערװײל א־ז נאך םאראן אמאנע, װאנ• מען קאז אפ־טר צוקומען צו א־ר נעענטער מיט ײד־־ט, פוז מק ב-אר א־ר יטרײבן ײד״ט. אבעד מאנן ײד־־ט נא־ אכעצײ; פון װ־נניטאפטלענעװ םא־־ט־ג:, דאנ װאלט אן א־נקראלעץ ק״נמאל ניט א״ננעפא־ן, און או־ך א״דנעד טאר דאנ נ־ט װעלן, או־ב ער װיל זײן קאננעקװענט. ײארעפ עד װײנ װאויל, פונקט װי ם־ר אלע װײשן, אז דעד ײד, װאנ א־ז םע־ק צו פארײטטײן װיננ־טאפט א־ן ־־די־ט, א־ז צוכע:דײט צו םא־יטטײן זי או־ך א־ן רוש־יט - ־טו־ן אפ- :ערעדט םון ־טר״בער: עש א־ז נמעט װ• ז־נער, אז ענ איז נ־טא קײן א״נעד םון די ײדי־ט־י װיננ־טאפט־ע־ א־ן ראטנפאדבאנד, װאש זאל נ־ט קאנען ־טדײבן רוני־ט <צ־ םוילי־ט אדער דייט״ט), און נ־ט א״נער םץ זײ ־טר״בט משתמא אין ד־ םרעמדע ־טפ־אנן כרינכער און בעשער, א״דער אין ײדײט. א־ז פון דעש ־טטאנדפונקט פ־ן ״א־שקרא״ לחלוטין נ־מ םא״טטע־נ־לעך: צוליב װאנ מאטערן זיך און או־ש- ארבעטן א װינניטאפטלענע נאסענקלאטור און םװאזעאלאכיע אין ײד־־ט •: צוליב װאש אנטװיקלען אװ־ננל-קולטור? װער א־ז דערין םאדא־נ- טערעש־רט, חױן דעש ״די־טן נאצ־אנאײינט? ענ ־א־ז אבפירו־טער קאנװענצ־אנעלע־ ל־כן צ• זאכן, אז דער ״די־טער פראלע- טאריער א־ן רונלאנד <צ־ עתע־ן אנ״־ע־־טי א־ז פארא־נטערענ־דט אין דעד אנטװיקלונכ פון דעי ײדי־ט־עד ־טפד־אך און ליטעראטור, װ־ א פראלעטאריער. קײן א־םקראװעץ קאן דאש נ־ט זאכן, טאר דאש לא־.ייטערװײז אויך קײן ״דשעק ניט זאנן. נא־ או־ב דער פ־אלעטאריער א־ז נאצ־אנאליסט״ט כע־טטימט, דעמאלט א־ז פאר א־ש װ־נט־ק צ־ האבן זײן אײכענע יטפראך, ז״ן א״נענע ליטעדאטור, ז־־ן אײכענעס טעאטער. ■טאמער א־ז ער ניט נאציאנאל־נט״ט כע־טט־מט, א־ז ד־ ־טפ־אך פאר איש :אר אן א־בער־קע מ־טא, װאש ־טטערט א־ם א־ן זין קלאשן-קאמף, מחמר״ ז־ ־ט״דט א־ש אפ םון ז״נע מ־ט-פ־אלע- טאריער. אײדסעק װאלט לאכ״טערװײז באדארפט טאן אזו־ װי רי ערשטע פ־אפא־.אנדיסטן-קר״זן א־ן װילנע: םא־־טפ־י־טן װאס-מער און דאם-*.יכער און װאנ-א־נטענש־װעד די קענט־טאפט פון ד־ני־ט. אזן זאל ער זיך ניט פריװן ארו־נמאבן מיטן תית־ן, אז דאנ איז אן עסר, נא־ םא־ יחיד־ם. בײ ה״נט־קן טאנ א־ז ־טו־ן ז־שער נ־טא יפעט קײן ײדי־טע־ ם־אלעטאתער א־ן תסלאנר, װאם א־ש זאל די רושישע.קאמו;יםטי־טע מאשן-ל־טעראטור זײן װינציקער פא־־טטענײלעך, װי די ״די־טע, םחמת דער יטפראך. בכל אוםן, זײנען ד־ או־טיקע ת- םי־טע בלעטער א־ן אהאמעל צי װ־טעבסק זיכער בעשער םא־- שטעני־לעך דעש תרכשניטלעכן ײדי־טן א־בעטער, װי דער מאסקװער ״עמעס׳'. און אט װעלן עטי׳עכע סטאט־םט־שע ידיעות, א־ויםנענוםען םון דעד םינסקער צײטשדיפט םאד עקאנאמ־ק און כעיט־כטע, באנד 4 ז״ז 176 א״װ באשטעט־קן דעש ראזיקן נעדאנק. אין ־אר ס2ס1 זײנען ם״ה 11,89 םראצענט םון אלע ײדן א־ן װ״םתסל)<ד;עװען 2. צוליב וואם דווקא ײדיש? באטראכט מען;ענויער די מאטיװן, םארװאס די ״דסעקן?צול־ב ק־צור װעי,ן װעל איך אזוי אנתםן די טועװ און שדײבער א־ן ״תש אין .־אטנפא־באנד) פ־רן ת ײדישע ארבעט, און ת צװעקן, צוליב װאס זײ פיק זי. און ת מעטאק, װ־ אזוי זײ פ־ק זי, ־טטו־שט ■מען זיך אן או־ף קשױת איבער קש־ור״. און םיר תכט, אז קײן א־ין ײתשיםט א־ז נ־ט פט־ר םון דעש חוב צו שטעלן ת דא־ ז־קע קש־ות, .״א־עש דער :ורל פון ײתשיזש א־ז א־ן כמה פרנדם כע- דענדט פין ת תיתצ־ם או־ף ת דאזיקע ק־ט־ות. װי ניט װי - א־ז דאך אויך דער נ־ט-קאמונ־םטישער ײתש־סט מודה״ אז די ײדארבעט פון די ײרשעקן איז אײן פא־ש פ־ן מתומםירנתקן ײדישיזש. און ער מוז זיך קלאר מאכן, צ־ װאלט ער כעװאלט, דעד ײתשיזס זאל אוי מעטוס האלטן אץ דער זעלביקער בח־נה װי בײ ת ײדסעקן אין דא״טנ- פא־באנד. ,װער זײנען ת ײדסעקן לוימ זײער אפ־טטאש? װי אזוי קומען זײ צו ״תש? חוץ :א־ װינציק או־שנאמען און חוץ דעש ױנגן ציװאקס, נאטירלעך, קומען ז״ אזיע ארו־ש םון די נאצ־אנאלע סאצ״אל־םט־שע פארטײען, - כעװעיענע בונתסטן שםילן לם־-ערך א קלענע־ע ראלע א־ן ־ער ײדארבעט. דאש ה״נט, קורץ כערעדט, בײ ת דאזיקע טועד איז א־ז ײתש־זש :עװען םתער פאר קאמונ־וש, ת נאצ־אנאלע אינטערעשן פץ דער ײתשער מאשע האבן פריער םאדנוםען וײער כ״סט, װי ־־ אינטערעסן םון קלאסן-קאמף. מעכ מען זײ אבער נלויבן, אז א־נטערן דרוק םון ת ה־סטאר־שנ כעשעענ־תץ האבן זײ זײער קוק א־מגעביטן, אז ת דעװאלוציע א־ן רוםלאנד האט םון זײ גתנטלעך א־ויסכעשלאנן זײערע נאצ־אנאל־סט־שע חטאות-נעותש. זײ זײנען ב״ ה״נטיקן טא: אלע םולע א־נטערנאציאנאליסטן, ז״ער פראנראש אין דער ״־־שער םראנע דעקט זיך, ה״סט יאפ ס־ט דער פראנראש פ־ן דער אמאליקער ״א־שקרא״. צװאנצ־ק יאר האבן זײ קענן איר נעקעמםט, א־יםן אײן-און-צװאנציקסטץ ־א־ האבן זײ דעחען, אז זי איז :ערעכט. שאפן, און באאויפט־אכן די פען-פא־װאײט־נוען מיטהעויםן, באװ־דקן, אז דער םראיעקט זאל טאקע װאם-כיבעד .־עאליז־רט װערן. םען דארף אױך שענקען צייט און אויפמערקזאמק״ט דענ יג־װעק ק־יזיש א־נם ײד־ינץ ביכער-מארק, װעלכער תפט זיך שטא־ק אפ אויף דעם נארמאלן װאוקס פון דער ליטעראטיר און אויף דער ־אגע םונש ״תשן שרײבער, װאנ איז אנגעלױן או־ף דעש ב.יך. פאד דער ערשטער ײתשער םען-בא־אטונ: שטײען אסך װ־כ- ש־קע, ערנסמע פראבלעמען אץ אויפ־.אבן. װעכ זי שעײן אױף דער נײטיקער הײך, זעלן ת מיטכליתד :נוח זײן צו םאחמולידן װי סידאדף צו ז״ן די אלע אנכעװײטאנטע פראגן ־ו־ל צו כעבן םאר זײ אקלארן ענטפער? ד־ הײנטיקע װילנער פען-באראטוננ דארף אנטשײק: אדער, אדער... אדער ת ײתשע םען-קלובן װעלן זיך דערהויבן און נעסען א״ף ז־ך די כתיסע התחײביתן, װעלכע עס תקטירט זײ ת איצט־קע יני־ט, - אדער ת םען-קלובן װעלן פאדבלײבן נאר אםין בױתא פא־ ״י אויסלענתשע םען-קאנכרעסן, װעלכע קומען פא״ יאר-־עדלעך אין אן אנדעד לאנד. עס איז אין ת הענט םון דער באראטוננ אויסצוקלײבן א״נעס כ־ץ אמ ת צװײ װעכן.