Literarishe bleter · 1931-01-23 · 4 (23.1.1931) · p. Seite 58

ליטערארישע ברעכער נומ. 4 (351) זײט 58 -דישער קרלטכד־קיעטעדענץ, .לערכע םיד ד,אבן אטגעדאלשן א-ן א כאכצן ״א־עענדליד, האש מען :עלעבט כ!־ט א פאל׳שעד £ערפ״עקש־.7, דא־״-־ע און אױף דעלנעד מעדעם האט, צוב באדויעדן, זיך נ־ט גע־ םיז־ינען באנאננען;עדאדן םעלעק און מענאניש איז יענאנגען א יאד נאך איא־, אין די בוחות םון דער יאװענוננ ז״נען געװארן אלץ שװאנעד און שװאכעד. דארף מען זיך װאונדעק, װאם מען איז נע־ קומען צוט איצטיקן יאוש? מען דאדף טיף באדויעק, ראס אונזעדע שול-טוער ז״נען נעבליבן םויב צו אלע װא־נונגען און התראות. מעדעם האש געהערט צו די נעציילטע טוערם, װאס םלענן קיינמאל ניט םאדסאנן די אויגן אויף די אינערלעכע צתת םון אונזער קול־ טור-לעבן בנלל און םון אונזער שול׳באװעגוננ בםרט, עד םלענט שטענדיק װאדענען: ״ביי דער א־עםקײם פון ״תשן קולטור־לעבן, נ״ דעם כדאנישן רךזיס, װאם עם לעבמ איבעד, ביי דעד םאםע םניעות, װאס קומט אוים צו באקעמםן, קען םען קלעק װענן דער- םאלנ נא־ דעםאלט, װען אלע בוחות פון דעד קולםור־באזעגיננ װעלן פאדא״ניקט װעק אין א״ן אויפגאבע. עם איז נ״טיק א קאנצענטדאצ״ע פון או־פםעדקזאמק״ט, אםאקםימום פון א״נשםאדן זיך, עם םאדערט זיך אפאנאטױם םון ק־לטו־-ארבעט״. םעדעם אױ געװען דעד נדעםטעד אקט־װיסט אין אונזעד קולטור־בא״ענוננ. פעדעם האט זיך ק״נםאל ניט געשעמט זיך םודה צו ז״ן אין ז״נע טעא־עט־שע חטאים. עד האט זיך אויםן קאםענאד־שסטן אופן אפגעזאגט פון דעם אלטן נ״טדאליםטישן שטאנדםונקט א־ן קולטוד־םדאנן, אשטאנדפונקט, װאס ער האט אין די ערשטע יארן פון זיץ מעטיק״ש פאדמולירט לו־טן אויםטראנ פון ױ דאםאלםט־קע הענעדע פאדט״־אדגאנען. שפעטיער דערקלעדט עד, אז דאם װארט ״נ״טראלױם״ פאםט ניט און האט ק״נמאל ניט נעפאםט צו דעם םון דער געדאנקק־לאניק, איז ניט נעװען פאד ייך .11 א־ן דעד לוםטן. מיט דער זעלביקעד אנטשלאםנק״ט װי פתעד דעם נ״טראלױם, באקעמםמ םעדעם ת צװ״טע עקםט,־עםע אין דעד קולטוד־א״בעמ - די פארט״לשק״ט - אמחלד״ םון װעלנעד מיד קענען נאך ביז ה״נט ניט פטור װעק. ״איך בין אל״ן״, ש־״בט מעדעם, ..א פארט״־םענטש, טאנ אױ םאדאז 1ױו קאנמ באט״דיקן, האט עד געשדיבן: ״ביז אין נאנ־ן װאדשע 14 ײדיש״דעמאק־אטישע שולן םיט ׳וסס2 קינ־ דעד. װאם שפ־לט דאם פא־ אדאליע א־ן פא־גל״ך מ־ט ת צעגדליקעד טו־זנטעד ק־נדעד א־ן שװל-עלטע־ װאם ז״נען פא־אן אין דױפט- ים!״ שטאט? אז אמת אט דאם אױ תעד פאדנעם, מ־ט װעלנן מעתעם א־ז צונע־ נאננען צום פדאב״עט פון דעד ״תשער שול, און װ־ שםערצלעך אױ תעד גע-אנק. או איצט, א־ן ת יא״ אדום ז־ ד־ שודות ז״נען געשתבן נעװאדן, 11 יאד מאטעדנישן און אומםענטשלענע אנ׳ שמתעגגונגען, אױ תעד טדאפן אין ־ם נמעט װ־ ניט גתעםעד געװאק: װע־ האט נעמאנט דעם פעלע.־: מעדעם, צ• ז״נע חםתם־קעננער? רע- דעם האט געהאלטן. אז בויען די ״תש־װיעלטלענע שױל דאדפן מיד עלעמענטן פון דעד ״דײשעד שטאנדפונקט האט עד פא־ט״־יקט א־ן בשװ־פות פיט אלע ר < * |<װ<<ו1ו<<<<,•*• .•י•— •״<'<׳ ״ס--• י <׳י^ 'אי ץן האט ק־נדער״. עד יגלערע :<ן נעז׳ ׳אז זאמיונג; פאד אויף ת<ד 1920 מוזן ױנזע״יע שװלן, :״אר ז יאדנט נ־ט; מלוכה ז ״ת ־ געזאגט־: דעדב םוזן או־פנאבע, םיד דיסע _ :נװאלתק נו טיא־ז א א״״ן, כאן אלץ פיד מק םק קען א־ן לױיל ־ן שװלװעז;, יסזד פאי; א םאטעתע״ן שאפי :רא*ן מ־ד מוזן ו :דבױז :מעתקאנעד -• ***— <■•* •- .<-׳ ו .2. ן <י נים דעבן םאד האבן מ־ד ־א־פן *נזרי, װעלמלעבעד <• •**•••■ *** — <•* מ ס .ג■ ן ו <> פעדאגאנישע ל־טע־אטי־, לע־נב־נעד אאזייװ, - ־אם א־ז אגװאל- תק נתיםע אי־פגאבע, דאם א־ז ניט אזא או־פגאבע, .װאם זאל קענען י<<2 * א£ילו גיט פון א״ן פא,־ט״ (און אויטנעפ־דט װעק פ־מ ת בוחות;יט ק ע ו: ד י פ , נ. פ.). פ <; דאד ־ פיט ת בוחות פון צװ״ פאדט״ען. םעדעז ען אויף ען זיך צןנויפקום נעםען ד־ אלע, װאם קאנ א־ז י ל״נן אנט דעדװ״ל םוז םען א נעם״נזאםער פלאכפא; אזגז ו־ן װעלנע םען קק אץ דעד צו־ <<(<<■ ■< 0***•*^••* * <<״<<<•<<< •<•* 'ו ן• י א -< , - שמ״ן אמאל׳ אז . און עד באםאנט נאך ■••*•• ״•ן\-י א*,י**ײ,,אי**ו* *•4*׳׳ ץי^-״'- ׳-*א-ן ס •״<- *ז£-י<ן -- ן , ־י<י—<דן און -־שם־קן קים״ ן דערצ־ אבעד דאדפן ם־ד האבן א ב־־יטן מאםן־יםוד. אוא יםוד קען געבן נאד א בד״טע נעועלשאפט״ענע א־נאנ־זאצ־ע. דעד שװל־נעביט פארםאנט נאך עד־ה־ום נ־ט אוא א־גאניזאצ־ע, און םיא־ז אנװאלתקע עװלה: עם■ האנדלט ז־ך װענן ־עם ױננן דוד, װענן אונזעד צוקונפט, װעגן אונ־ זעד האפענונג״. א־ך ב־ן אן אנטש״דענעד אנהענגער פון פארט״לשק״ט א־ן םון פאדמ״־פאטתאטױם, א־ך האלט אבער, אז ת פארט״ןשק״מ מוז האבן א־רע ג־ענעצן, איד נאדמאלע מאם און געב־מ. די פאליט־ק איז דאך נאד א ט״ל פון דער געזעלשאפטלענעיטע־ טיק״ט. די זעלבע פאדט״זשק״ט, װאם א־ז אבסאלוט נ״טיק אויפן פאליט־שץ געביט, פאדװאנדלט ז־ך אםוטטאל אץ אתדעקטער מניעד״ װען ז־ װערט אנגעװענדט דאדטן, ,זאו ז־ א־ז בעצם נ־ט או־שן ארט. פונקט אזוי װי םיאױ אן אבסורד תנו שאפן אאומשאחט״לשע װאל־ליםטע צו םא־לאםענט-װאלן, פונקט אזא אומזין אױ א פאחטיי־ ןשער קינדעדה״ם. די פארט״ןשק״ט האט פאקטיש פאר־ קריםלט די קולמור־ארבעט אין םוילן, װארעם חזקא דער גװאלתקע״ מאנגל אין אינטעלשענטע קדעפטן און נעלט־מיטלען, דװקא דאס םעלן פון א אינטענסיװע ד קילטוד׳אט־ מאספער צװינגט אונז צו באנ״ן זיך הענסט שפאדעװתק מיזט דעם ב־םל פוחות, װאס איז פונדעםטװעגן יע פאדאן. און אזוי װי מען האט דאס ניט געטאן, אזוי װי מען האט, פאדקערט, םאנקציאניחט און אונטערגעהאלמן ת צעברעקלוננ, ז״נען ת דעזולשאטן אזוי קלא־ נעתק, אזוי נעבענתק״. גאלדענע װעדמעד ׳ צום נאהו־עק ו״נען ז״ אויף אהאר ניט םארעלטערט געװארן ביז אויף ה״נטיקן טאג. װער עס איז באקאנט סנ ־א־ א־ז ז״עד ,װינצ־ק אױפגעטאן נעװארן. דעם ״א־נזע־ע ק־נדעדי׳, א־ן װעלכעד סיהאט ששענתק געקלאפט דעד תפק מ־ן לעבן, האבן פא־נוםק די טויטע, אוםנע׳ לומפערטע קודאטאתומם, און װען א־יף ז״ער א־ט אױ אנטשמאנען פא־ ת אדמ פון געז. עקת :־ט נע־ 1ו ׳פא־ט״־שע ״שול־געזעלשאפטי׳, האט א־ן א־ד £***■••*•*•0 שפ־דט ק״ן רוח-חיים, און א־צט א־יב ת לאנע פון ת װאךשעװער שולן א־ז געװאדן פעםטעד, האבן מ־ד דאם צו פאדדאנקק די ש־ול־קאםיטעטן, װאם ת םדאפ. פאדא״נען פון װארשע האבן נע- שאפן א־ן 8י.-9 ו ־אד. געװ־ס א־ז ת נתנדוננ פון ת דאזיקע שול־קא־ םיטעטן אװ־נט־קע־ א־־םטו, אבעד צ״ קק מען ז״ אננעמען פא־ אװ״טעדד־קן עטאפ א־ן דעד אנטװ־קלוננ פון אונזער ־נװל־בא־ װעגונג? צ״ האט ז־ך דודך ז״ די אלנעמ״נע שול־פדאבלעם ארוק נעטאן פא־א־־ם? פא־װאם ז״נען ז״ נעבליבן בלױז אלאקאלע דער־ ש״־נונג? פאדװאם האבן מיד נאך עד־ה־ום ניט נעקאנט געםינק ק״ן הרוםה פאד דעם גתיםן, םא־צװ״נטן שולװעזן א־ן װילנע, אץ ביא־ ל־םטאק א־ן נאך אםך און אסך נרעםערע און קלענערע שטעט א־ן שטעטלעך? אונזעדע אדנאניזאצ־אנעלע שול־פראבלעםען שט״ען נאך עד־הװם אויםן טוימן םונקט. די נאנצע שול־באװענוננ איז א־־ין א־ן אטעמפן װיגקל, םון װעלכן םיאיז זי שװער אדויםצושלעםן. אץ משך *ץ